Manfred Kets de Vries
Wat leiders drijft, een klinische benadering van gedragsverandering in organisaties
Wat leiders drijft
Het belangrijkste thema van dit boek is het veranderen van mensen en organisaties. Na een inleiding over de klinische benadering van organisatieanalyse volgen de centrale delen van het boek.
Deel 1 - Kom binnen in het innerlijk theater van de leiders - beschrijft verschillende types van persoonlijkheden die we op de werkvloer kunnen tegenkomen en concentreert zich op het functioneren van die persoonlijkheden en de consequenties daarvan voor het leven in de organisatie.
Deel 2 - De manier van denken veranderen - richt zich op de educatieve technologie die nodig is om de instelling van bestuurders te veranderen. Er komen interventiemethoden aan de orde die tot verandering kunnen leiden.
Deel 3 - De psychologische dynamiek van groepen en organisaties - gaat over systeembrede klinische interventies in organisaties.
Spel, speler, plaats
Ik maak zelf vaak gebruik van een systemisch idee dat helpt om je plaats te bepalen in het leven. Het is simpel, maar heel doeltreffend en het bestaat uit drie begrippen: spel - speler - plaats. Elk begrip kun je vertalen naar een persoonlijke situatie en daarvan uit ook weer in - en uitzoomen. Bijvoorbeeld het begrip spel staat voor het leven, het werk, de familie, of de relatie. Zo kun je het begrip speler dan steeds vertalen met jij. Jij als mens, als werknemer, als vader/moeder, of als partner. Ten slotte is het begrip plaats de plek die je inneemt als speler in een situatie, het spel dus.
Je kunt je de verwarring voorstellen als je als speler wel het spel van de relatie speelt, maar eigenlijk op de verkeerde plaats bent. De relatie wringt dus. Of dat als je speler wel de mens bent op je plaats, namelijk hier op de wereld, maar het spel helemaal niet begrijpt. Wat doe ik hier? Of, voorlopig even als laatste voorbeeld hier: in het spel dat familie heet, ben jij als speler het familielid, maar je neemt je plaats helemaal niet in. Je bent niet zichtbaar, trekt je zelfs terug.
Driehoek
Spel, speler, plaats is dus een driehoek waarbij alle lijnen met elkaar verbonden zijn. Met het in - en uitzoomen van de driehoek kun je ook spelen. Het spel van je eigen leven waarbij je speler bent en je plaats kunt innemen kan op kleine schaal prima werken, maar als je uitzoomt kan de zin van het geheel (het grotere spel) je nog wel eens ontgaan. En het kan uiteraard ook andersom gelden: wat is de zin van deze relatie, of deze familie?
Spel, speler, plaats is misschien ook wel de kern van wat we familieopstellingen noemen. Het spel is de familie, jij bent de speler, het lid van de familie met altijd de vraag welke plaats je inneemt in het spel. In de lijnen die dan ontstaan, waarbij ook lang geleden overleden familieleden wel degelijk hun sporen achterlieten, tekent zich het onbewuste spel van de familie af. Welke patronen zie je dan?
Maar spel, speler, plaats werkt net zo goed bij je carrière. Zit ik op de goede plek? Doe ik de goede dingen? Is dit werk waar ik naar verlangde? Of zitten er weeffouten, waardoor je al langer voelt dan zaken niet kloppen?
Zien is inzicht
Als je de inhoud van de drie begrippen echt wil begrijpen als het spel de familie is, dan moet je het vooral ook willen zien. Zien is inzicht. Waarom loopt er een directe lijn in het spel naar een grootouder, maar niet naar een ouder van iemand? Waarom keert iemand zich af van de familie? Wie wordt er buitengesloten, of met wie wordt er geen rekening gehouden?
Toen de Duitser Bert Hellinger in zijn werk in Zuid Afrika als missionaris de kracht van familieverbanden opmerkte, kon hij zijn idee van opstellingen verder uitwerken. Wat Bert Hellinger zag in deze vorm van een familieopstelling, is dat het denken en voelen in een groep heel sterk is. Lastige issues worden overgedragen aan elkaar, gevoelens van schuld blijken ondergronds door te woekeren, onbewust gedrag dat overgenomen is – een familie tic – kan worden neergelegd bij degene in de groep/familie bij wie het hoort. Zelf heb ik veel opstellingen meegemaakt en gezien hoe krachtig de lijnen lopen binnen families en groepen. Daarmee zijn we als mens altijd verbonden met andere mensen, omdat er een sociale structuur bestaat. We zijn onderdeel van een groter geheel. In ons leven spelen dus de relaties die we hebben een belangrijke rol. Zeker in het westerse deel van de wereld beroepen we ons op onze individualiteit en zelfstandigheid, maar dat is maar schijn. Onderdeel zijn van een groep of familie zit nu eenmaal ingebakken in ons systeem. We hebben dat nodig om te overleven.
De brieven
In het boek ‘Wat leiders drijft’ schrijft Manfred Kets de Vries over zijn pogingen om met bestuurders, bankiers en CEO’s van grote bedrijven wereldwijd te kijken naar hun eigen obstakels, naar persoonlijke wonden, om die te ervaren zodat er echte veranderingen kunnen ontstaan in gedrag, in manieren van doen. ‘Luisteren en zorgvuldig waarnemen zijn niet de sterkste kanten van leiders, evenmin als realiteitsbesef. In plaats daarvan, gedreven door hun eigen realiteit, zien ze alleen wat ze willen zien. Bovendien staan ze niet erg open voor verandering.’
‘Ik bleef maar met mijn hoofd tegen de muur lopen’, gaat Kets de Vries dan verder, ‘en ten slotte besefte ik dat ik een andere invalshoek moest zien te vinden.’ Hij besluit dan om familieleden brieven te laten schrijven naar deze mensen. Door deze strategie ontstond een ‘keerpunt’
De belangrijkste opdracht voor Kets de Vries was om leiders, die door opvoeding, hun omgeving en eigen overtuigingen zo strak in een harnas waren gegoten, in beweging te krijgen. Om ook naar hun zwakke plekken te gaan. Daar te vragen waar ze niet goed in zijn, wat hun angsten zijn, wat hun grootste obstakels zijn. Vragen waar ze misschien in het diepst van de nacht weleens aan dachten, maar die ze nooit aan het daglicht hebben toevertrouwd, aan niemand.
In zijn boek haalt hij dan één voorbeeld aan van een brief die een bankier krijgt van zijn dochter. Zij beschrijft haar vader als ontoegankelijk voor haar. Ze schreef over haar zo dikwijls gefrustreerde verlangen dicht bij hem te zijn en een echte relatie te hebben. Dit briefje vormt het keerpunt in het gedrag van deze onverstoorbare bankier die het met tranen in de ogen las.
De brief werd zo een mooi voorbeeld van spel, speler, plaats. Had de bankier zijn rug toegekeerd naar zijn dochter? Was hij uit het spel van familie gestapt? Was op die manier de enorme eenzaamheid zijn deel geworden? Wat zag deze man dan? Wat raakte hem zo? Zag hij in zijn verbeelding de wanhoop van zijn dochter, haar pogingen om dichtbij te komen? Zag hij zijn eigen gedrag, waar afstand de boventoon vormde? Zag hij misschien in zijn verbeelding een omhelzing tussen hem en zijn dochter, een gelukkig moment, onvoorwaardelijke liefde? De tranen kwamen. Hij zag zijn obstakel en zag zijn innerlijk verlangen. En dat was het begin van een nieuwe reis om daadwerkelijk veranderingen in zijn gedrag te realiseren.
Ron van Es
Koop het boek hier
