C.S. Lewis
De afschaffing van de mens
Uitgeverij KokBoekencentrum

De afschaffing van de mens

In een recensie die ik schreef over het boek ‘De gelukshypothese’ van sociaal psycholoog Jonathan Haidt, en dat natuurlijk gaat over hoe we ons persoonlijk geluk kunnen nastreven, viel me een bepaald hoofdstuk in dat boek op. Het is hoofdstuk ‘Goddelijkheid met of zonder God’. Bij de alles beheersende vraag ‘waarom ben ik hier’, een vraag die zeer actueel blijft voor de zoekende mens, stelt Jonathan Haidt in dit hoofdstuk vast dat we ons verloren hebben in een leven zonder ‘goddelijkheid’. Naast de tweedimensionale wereld van de verticale lijn van hiërarchie en de horizontale lijn van de omgeving - de Y-as en de X- as - is er ook steeds meer het besef van een derde lijn, de Z-as. Die as staat voor de morele emoties die ons tot de conclusie leiden dat onze menselijke geest gewaar wordt van een goddelijkheid en heiligheid. 

Iemand die veel over zijn ervaring met dat idee van ‘goddelijkheid’ schreef in zijn leven is C.S. Lewis. Schrijver, hoogleraar, podcastmaker pur sang zouden we nu zeggen met zijn radioprogramma’s, en ook in zijn latere leven een verdediger van het christelijke geloof geworden. 

In de serie ‘Christelijke Klassiekers’ is er nu zijn boekje ‘De afschaffing van de mens’, een boekje dat ik nog niet kende. In een drietal lezingen nam hij het publiek mee in het idee dat de mens en zijn wereld getorpedeerd werd door controle. Een systeem dat grip krijgt op de heiligheid van het leven en alles in bepaalde banen leidt. Let op, dit boekje verscheen in 1939. 

De controle die Lewis beschrijft is ook het idee dat we als mens natuur zijn. ‘We herleiden dingen tot pure natuur teneinde die te kunnen ‘veroveren’.’ Het sluit aan bij het huidige idee dat wij - denk aan Spinoza en de geweldige uitleg die Margot Brouwer geeft in het boek ‘Sterrenstof zijn wij’ - onderdeel zijn van de natuur en er niet boven staan. Hij beschrijft hoe we via controle, ‘macht afpakken van de natuur is ook het overleveren aan de natuur’ onze eigen positie, of beter onze eigen heiligheid uit het oog verliezen. We zijn letterlijk de weg kwijt. ‘Want het wezen dat hier baat bij denkt te hebben is dan het wezen dat wordt opgeofferd.’ 

Het is het dilemma dat Goethe ook zo treffend beschreven heeft in zijn Faust waardoor Lewis hier schrijft: ‘Het is het pact van de tovenaar: geef je ziel in ruil voor macht. Maar heb je je ziel - dat wil zeggen jezelf - eenmaal overgegeven, dan zal de beloofde macht niet de jouwe zijn. Je bent dan in feite slaaf en marionet van datgene waaraan je je ziel hebt gegeven.’ 

C.S. Lewis komt met eenzelfde idee om de mens weer de heilige plek te geven en dat verrassend hier via het idee van de Tao. ‘Zolang wij spreken vanuit de Tao, kunnen wij spreken van de macht die ‘de mens over zichzelf heeft naar ware analogie van persoonlijke zelfbeheersing’. 

In een artikel in Filosofie Magazine over Tao en het boek ‘Wat ik kan leren van de taoïsten' van Jan De Meyer, lees ik: ‘Deze ultieme werkelijkheid kun je aanduiden met het woord “Tao”. Dit begrip wordt vaak met “de Weg” vertaald, maar heeft daarnaast ook andere betekenissen, zoals “kosmisch beginsel” of “oorsprong van het heelal”. Tao was er al voordat wij er waren en blijft bestaan als wij er allang niet meer zijn. Verder is de Weg ook een proces in de natuur, het menselijk lichaam en de menselijke persoonlijkheid.’

Jan De Meyer geeft dan vijf lessen over de Tao om toe te passen, vijf simpele en daarmee ingewikkelde lessen die ons onze heiligheid weer terug kan brengen: 

1 Wees bescheiden met kennis

2 Doe het niet-doen

3 Zorg voor het milieu

4 Vind vrijheid

5 Zorg dat je niet opbrandt

‘Het komt erop aan om een leegte in jezelf te creëren.’ -Jan De Meyer  

Het volgen of maar het begrijpen van de Tao, waardoor je je als mens losmaakt van het systeem dat bezig is ons af te schaffen, is niet het klakkeloos en ondoordenkend volgen van wat dan weer een ander systeem wordt. Het gaat, volgens Jonathan Haidt om het besef van ontzag voor het leven. 

Of zoals C.S. Lewis zijn betoog eindigt met deze hele wijze zinnen: ‘Je kunt niet eindeloos doorgaan met dingen ‘doorzien’. Bij doorzien gaat het om wat daardoor zichtbaar wordt. De doorzichtigheid van het raam is goed omdat de tuin en de straat ondoorzichtig zijn. Hoe nu als je ook door de tuin kunt kijken? Het heeft geen zin grondbeginselen te willen ‘doorzien’. Doorzie je alles, dan is alles doorzichtig. Maar een volkomen doorzichtige wereld is een onzichtbare wereld. Wie alles ‘doorziet’, ziet niets.' 

Ron van Es

Koop het boek hier