Achille Mbembe
De aarde als gemeenschap
Uitgeverij Boom
De aarde als gemeenschap
Wat als we de aarde niet langer zien als iets dat we bezitten, maar als iets waartoe we behoren? Dat is de kernvraag die de Kameroens-Zuid-Afrikaanse filosoof Achille Mbembe stelt in De aarde als gemeenschap. Een boek dat je dwingt om alles wat je dacht te weten over grenzen, identiteit en onze plek op deze planeet, te heroverwegen.
Mbembe is een denker die niet terugdeinst voor grote vragen. Hij werd bekend met Kritiek van de zwarte rede en het verontrustende concept van de necropolitiek – de politiek van de dood, waarin bepaalde lichamen als overbodig worden beschouwd. In dit nieuwe werk verschuift zijn blik naar iets wat je bijna hoopvol zou kunnen noemen. Bijna, want Mbembe is te scherp om naïef optimisme te verkopen.
Het einde van de wereld zoals wij die kennen
Laten we beginnen bij het ongemakkelijke. Mbembe stelt dat we leven in een tijd waarin drie crisissen samenkomen: de ecologische crisis, de migratiecrisis en de crisis van de democratie. En die drie zijn niet los van elkaar te zien. Ze zijn verweven, ze versterken elkaar, en ze hebben dezelfde wortel: een wereldbeeld dat de aarde reduceert tot grondstof en mensen tot arbeidskracht of – erger nog – tot ballast.
De moderne wereld, zo betoogt Mbembe, is gebouwd op een fundamentele scheiding. De scheiding tussen mens en natuur, tussen beschaafde en primitieve volkeren, tussen diegenen die recht hebben op mobiliteit en diegenen die vastgepind worden aan hun geboortegrond. Deze scheidingen zijn geen natuurlijke gegevenheden. Ze zijn geconstrueerd, historisch gegroeid, en ze dienen bepaalde belangen.
De koloniale onderneming was in wezen een gigantisch project van toe-eigening. Land, grondstoffen, lichamen – alles werd eigendom. En die logica van toe-eigening, zegt Mbembe, is niet verdwenen met de formele dekolonisatie. Ze zit nog steeds diep verankerd in onze economische systemen, onze grenzen, onze manier van denken over wie er thuishoort en wie niet.
De brutaliteit van grenzen
Een van de meest indringende passages in het boek gaat over grenzen. Mbembe beschrijft hoe grenzen zijn geëvolueerd van simpele lijnen op een kaart naar complexe apparaten van uitsluiting. De grens is niet langer alleen een geografisch gegeven. Ze zit in databases, in algoritmes, in de manier waarop lichamen worden gescand en gecategoriseerd.
Voor sommigen zijn grenzen nauwelijks merkbaar. Ze zweven erdoorheen in businessclass, worden verwelkomd met een glimlach. Voor anderen zijn grenzen dodelijk. De Middellandse Zee als massagraf. De Sonorawoestijn als kerkhof. Mbembe dwingt ons om deze realiteit onder ogen te zien: de grens is een selectiemechanisme dat bepaalt wie mag leven en wie mag sterven.
En hier komt zijn eerdere werk over necropolitiek terug. De macht om te doden, of te laten sterven, is niet verdwenen. Ze heeft zich verplaatst, gedecentraliseerd, geautomatiseerd. De drone die zonder menselijke tussenkomst beslist over leven en dood. Het beleid dat mensen opsluit in kampen waar ze langzaam worden uitgeput. De zee die we bewust niet veilig maken.
Planetair denken
Maar Mbembe blijft niet steken in de diagnose. Hij zoekt naar een uitweg, een ander verhaal. En dat verhaal begint met een radicale herdefinitie van wat het betekent om mens te zijn.
De westerse traditie heeft de mens gedefinieerd in oppositie tot de natuur, tot het dier, tot de machine. De mens als heerser, als centrum van de schepping. Mbembe stelt daar een planetair humanisme tegenover. Een visie waarin de mens niet boven of tegenover de aarde staat, maar er deel van uitmaakt. Waarin we erkennen dat we gemaakt zijn van dezelfde stof als de bomen, de rivieren, de dieren.
Dit is geen romantisch terugverlangen naar een pre-modern verleden. Mbembe is filosoof genoeg om te weten dat er geen weg terug is. Maar hij put uit Afrikaanse filosofische tradities waarin de verbondenheid met de aarde nooit zo radicaal is doorgesneden als in het Westen. Ubuntu – ik ben omdat wij zijn – krijgt hier een ecologische dimensie. Ik ben omdat de aarde is.
De aarde als gemeenschappelijk huis
De titel van het boek is programmatisch. De aarde als gemeenschap – niet als eigendom, niet als te exploiteren hulpbron, maar als gemeenschappelijk huis. En een gemeenschap veronderstelt rechten én plichten, voor allen die er deel van uitmaken.
Mbembe pleit voor wat hij noemt een politiek van het universele. Niet het valse universalisme van de Verlichting, dat in feite een Europees particularisme was dat zichzelf tot norm verhief. Maar een universalisme dat vertrekt vanuit de erkenning van fundamentele gelijkwaardigheid. Ieder mens heeft recht op een plek op deze aarde. Ieder mens heeft recht op bewegingsvrijheid. Ieder mens heeft recht op een leefbare planeet.
Dit heeft verstrekkende consequenties. Het betekent dat we de notie van grenzen moeten heroverwegen. Niet dat grenzen morgen moeten verdwijnen – Mbembe is geen naïeve utopist – maar dat we moeten erkennen dat de huidige orde van grenzen fundamenteel onrechtvaardig is. Ze is gebouwd op koloniale willekeur en ze wordt in stand gehouden door geweld.
Herstel en wederopbouw
Het laatste deel van het boek is gewijd aan wat Mbembe herstel noemt. Dit gaat verder dan economische compensatie voor historisch onrecht, hoewel dat er deel van uitmaakt. Het gaat om een fundamentele heroriëntatie van onze relatie tot de aarde en tot elkaar.
Herstel betekent erkennen dat de rijkdom van het globale Noorden is gebouwd op de plundering van het globale Zuiden. Het betekent erkennen dat de klimaatcrisis niet door iedereen gelijk is veroorzaakt en niet door iedereen gelijk wordt gedragen. Het betekent erkennen dat de schuld die nu van arme landen wordt geëist, in feite een omgekeerde schuld is.
Maar herstel is ook een spirituele categorie. Het gaat om het herstellen van verbindingen die zijn doorgesneden. De verbinding met de aarde, met voorouders, met toekomstige generaties. Mbembe spreekt hier een taal die voor westerse oren onwennig kan klinken, maar die tegelijkertijd resoneert met wat we intuïtief aanvoelen: dat er iets fundamenteel mis is met een beschaving die de aarde behandelt als een te legen magazijn.
Een ongemakkelijk maar noodzakelijk boek
De aarde als gemeenschap is geen makkelijk boek. Mbembe schrijft in dichte, filosofische zinnen die je soms meerdere keren moet lezen. Hij eist veel van zijn lezers: kennis van de koloniale geschiedenis, bereidheid om vertrouwde denkpatronen los te laten, het vermogen om ongemakkelijke waarheden onder ogen te zien.
Maar het is een noodzakelijk boek. In een tijd waarin nationalisme en afscherming weer salonfähig worden, waarin muren worden gebouwd en zeeën worden gemilitariseerd, biedt Mbembe een tegengeluid. Niet als naïeve dromer, maar als scherp analyticus die de wortels van onze crisissen blootlegt.
De vraag die hij ons stelt is uiteindelijk simpel: kunnen we leren om de aarde te bewonen als gasten in plaats van als eigenaren? Het antwoord op die vraag zal bepalen of er voor toekomstige generaties nog een leefbare planeet zal zijn.
Ron van Es
Over het kopen van boeken die ik lees
Sinds kort heb ik een samenwerking met het platform Amy & Eva waar je dezelfde boeken kunt kopen die je overal in Nederland aantreft. We hebben hier namelijk het systeem van de vaste boekenprijs. Dit platform echter geeft je de gelegenheid om tot 12% van die vaste prijs te doneren aan een goed doel. Met Amy & Eva heb ik afgesproken dat het goede doel van de Betekenis Boeken Club de stichting Voorlees Express is.
Luister eens naar deze afleveringen van de podcastserie Dat spreekt boekdelen
