Alicja Gescinska
Vrouwen in duistere tijden - tien denkers van blijvende betekenis
Vrouwen in duistere tijden
Eerst even deze anekdote. Ik sprak jaren geleden mijn toenmalige buurman en schrijver Marcel Möring, die voor de Belgische VRT was geïnterviewd door Alicja Gescinska. Zijn verbazing naar mij was dat de makers maar liefst meerdere dagen hadden uitgetrokken om dit interview in beeld te brengen. Als tv-regisseur voor Nederlandse omroepen kon ik hem melden dat dit inderdaad exceptioneel was. Hier komen schrijvers enkel aan het woord in een kort programma op de vroege zondagavond en liefst opgepropt tussen meerdere gesprekken. Het tekende voor mij de zorgvuldigheid van de makers en dan met name Alicja Gescinska. Hier lees je nog over dat interview.
Diezelfde zorgvuldigheid lees ik terug in het monumentale boek Vrouwen in duistere tijden waar Alicja Gescinska overigens de Socratesbeker 2025 voor kreeg. ‘Gescinska combineert in haar boek ‘een vlammende actualiteit’ met een ‘doordachte filosofische missie’, schrijft de jury van de Socratesbeker in haar rapport. Daarnaast is de jury onder de indruk van de stijl en toon van het boek, dat je niet alleen iets nieuws leert, maar ‘ook iets laat voelen: de moed om in duistere tijden een lichtje te zijn’.
Weer diezelfde zorgvuldigheid van dit keer de schrijver Alicja Gescinska. Ook dat onthield ik toen de storm opstak die Anja Meulenbelt aanrichtte met haar verwijten naar Alicja Gescinska, verwijten die met name te maken hadden met te weinig aandacht voor de troebelen in de Gaza oorlog. In Tzum reageert Alicja Gescinska op Anja Meulenbelt: ‘Ik heb het gevoel dat ik met Meulenbelt uit het raam kijk, het regent, het stormt, ik zeg dat het pijpenstelen regent, en vervolgens verwijt Meulenbelt me: ‘Waarom zeg je niet dat het giet?’ Ik weet niet in welk parallel universum iemand leeft om tot zo’n verstoorde lezing en misrepresentatie van wat ik schrijf te komen. De verwijten van Meulenbelt zijn zo onsamenhangend dat ze niet enkel getuigen van een onwillige, maar een kwaadwillige lezing van mijn werk.’
Goed, tot zover, en ik heb nog niets geschreven over het boek, behalve dat ik de schrijver voor honderd procent vertrouw op zorgvuldigheid.
Vrouwen
Vrouwen in duistere tijden portretteert een tiental vrouwen die met hun denken en werk een wereld hebben laten zien die gaat over moed, vriendschap, empathie, menselijkheid, betrokkenheid, aandacht, vrijheid, God, hoop en angst. We hebben het over Rosa Luxemburg, Anna Achmatova, Edith Stein, Hannah Arendt, Martha Gellhorn, Simone Weil, Jeanne Hersch, Etty Hillesum, Barbara Skarga en Judith Shklar.
‘Nu is altijd het juiste moment om goed te doen. Het kwaad en het gebrek in de wereld zijn onophoudelijk, en dus moet ook de inzet van de mens die daartegen strijdt onophoudelijk zijn. De tien hoofdrolspelers in dit boek wisten dit of ze kwamen het te weten, en zij leefden naar dat besef. In de moraal is uitstel altijd afstel, en later zal altijd te laat zijn.’
In die tien hoofdstukken die dan volgen lezen we over de levens en de lessen van deze vrouwen, vrouwen in duistere tijden, tijden zoals de onze nu. Wat zagen zij? Wat geloofden zij? Hoe handelden zij? En nee, ik kende niet alle vrouwen, maar ook zij die ik niet kende vertelden mij hun indringende verhalen. Hoe je als mens, wanneer je ook leeft, temidden van anderen leeft, en je verantwoordelijkheid hebt naar die anderen. Zoals Hannah Arendt wordt geschreven: ‘Je mag je schouders niet ophalen voor het lijden in de wereld, voor de verantwoordelijkheid tegenover je medemens. Die ingesteldheid - de humanity of man - noemt Arendt een ‘dwingende noodzaak’, een essentiële morele taak die zich in één woord kan samenvatten: humanitas.’
Ook Martha Gellhorn, die de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog als oorlogscorrespondent, zo met eigen ogen zag, wilde wel die oorlog vergeten, en wie zou dat niet willen, maar in het hoofdstuk dat over haar gaat en dat niet voor niets ‘betrokkenheid’ heet, zal in haar verhalen de verontwaardiging als rode draad blijven gebruiken. ‘gellhorn belichaamde de moed om moreel misnoegd te zijn, de onverschrokken verontwaardiging die helemaal niet goedkoop is, maar die je betaalt met de prijs van je hele leven en zijn.’
Zelf denken
Wat houd je als lezer over van deze tien vrouwen. Misschien wel de aanmoediging om altijd zelf te blijven denken en te handelen. ‘Als publiek filosoof wil ik mensen uitnodigen: denk voor jezelf. Geef dat niet uit handen. Het is misschien wel de beste vorm van verzet die we hebben.’
In een zogenaamde short van het tv programma Buitenhof vertelt dan ook dat je altijd voor jezelf moet blijven denken. Dat zelf denken heeft ook te maken met dat wat je schrijft, post op social media en tenslotte zegt het ook alles over wie je bent.
Ron van Es
Over het kopen van boeken die ik lees
Sinds kort heb ik een samenwerking met het platform Amy & Eva waar je dezelfde boeken kunt kopen die je overal in Nederland aantreft. We hebben hier namelijk het systeem van de vaste boekenprijs. Dit platform echter geeft je de gelegenheid om tot 12% van die vaste prijs te doneren aan een goed doel. Met Amy & Eva heb ik afgesproken dat het goede doel van de Betekenis Boeken Club de stichting Voorlees Express is.
