Jan Oegema
Een apart soort moed, Etty Hillesum nu
Uitgeverij Boom
Een apart soort moed
Over Etty Hillesum is veel en uitvoerig geschreven. Er is een Huis en een Centrum naar haar vernoemd, en er zijn talloze boeken over haar geschreven. In 2025 nog de biografie van Judith Koelemeijer ‘Etty Hillesum, het verhaal van haar leven’ en nu dus het boek van Jan Oegema ‘Een apart soort moed’.
Etty Hillesum is bekend vanwege haar dagboek, dat zij begon in 1941, en dat heel intiem en doordringend haar leven als vrouw en joodse vrouw beschrijft. Zelf op zoek naar haar diepste zieleroerselen wordt ze geconfronteerd met de verschrikkingen die haar joodse lotgenoten mee moeten maken. In plaats van onder te duiken besluit ze zich aan te sluiten in Kamp Westerbork, waar zij ook wordt weggevoerd naar Auschwitz.
Pas in 1981 werden Etty's dagboeken, of althans een groot deel ervan, gebundeld en uitgegeven door Jan Geurt Gaarlandt van uitgeverij De Haan onder de titel Het verstoorde leven - Dagboek van Etty Hillesum. Hij noemt haar een godzoeker die uiteindelijk tot een vrijwel onafgebroken godservaring komt, mogelijk een mysticus, met een geloof dat onbelast is door een Joodse of christelijke tradities. Ze spreekt God toe als zichzelf.
Ik moet heel eerlijk opbiechten dat ik zelf moeite heb met dat wat Etty Hillesum bewogen heeft, opgeschreven heeft en vooral hoe wij na al die jaren naar haar kijken. Diezelfde moeite heb ik ook met Simone Weil en keuzes in tijden van oorlog. Dat heeft natuurlijk alles met mijzelf te maken, dat weet jij als lezer van dit stuk natuurlijk ook wel. Alles wat je triggert, kun je regelrecht herleiden naar je eigen inborst. De moeite heeft ermee te maken dat Etty Hillesum, en Simone Weil, juist in tijden van bruut geweld en onderdrukking, de innerlijke zoektocht kiezen en zich eigenlijk overgeven aan de overtreders, de bruten, de daders en niet de kant hebben gekozen van verzet.
Ik weet het, het is allemaal kort door de bocht, maar ik merkte ook weer die innerlijke afstand tot haar brieven toen ik Jan Oegema in Rotterdam in een lezing hoorde over Etty Hillesum en zijn nieuwste boek over haar. Hij noemde haar moedig en daarmee een voorbeeld voor ons in deze wankele en onzekere tijden. Op de achterflap van zijn boek lees ik zelfs: ‘Ze formuleert concrete stappen die nodig zijn om haar doel te bereiken. Voor wie haar daarin nauwlettend volgt, ontvouwt zich een ware pedagogiek van de moed. Dat maakt haar in een tijd van duister wereldnieuws opnieuw relevant.’
In het boek volgt Jan Oegema het dagboek van Etty Hillesum nauwgezet en zet daar zijn gedachten tegenover. Zoals met deze opmerking: ‘Is Hillesum een bodhisattva? Iets genuanceerder: een christelijke of Joodse bodhisattva? Ja, zoiets, die kant trekt ze op. Ze wil de mystieke perfectie niet omdat die haar te perfect is. Zolang er lijden is moet er geleden worden, dat is haar rol, haar missie, haar project.’
Die opmerking plaatst Jan Oegema naar aanleiding van dit stuk uit het dagboek van 2 oktober 1942: ‘Ik wil ze allemaal gaan opzoeken later, stuk voor stuk, de duizenden, die door onze handen zijn gegaan op dat stukje hei. En als ik hun niet vind, dan zal ik hun graven vinden. Ik zal hier niet meer rustig aan mijn bureau kunnen blijven zitten. Ik wil door de wereld trekken en met mijn eigen ogen gaan zien en met eigen oren gaan horen hoe het allen vergaan is, die wij hebben laten gaan’
Als Etty Hillesum op 7 september 1943 wordt weggevoerd naar Auswitsch, gooit ze een briefkaart uit de trein, in de hoop dat die door iemand gevonden wordt. De briefkaart is gericht aan haar vriendin Christine van Nooten. Wonder boven wonder weten we nu wat daar op staat: ‘Ik zit middenin een volle goederenwagon op m’n rugzak. Vader, moeder en Micha enige wagons verder. Het vertrek kwam toch nog vrij onverwachts. (...) Wij hebben zingende dit kamp verlaten, vader en moeder zeer flink en rustig, Mischa eveneens. We zullen drie dagen reizen. Dank voor al jullie goede zorgen.’
Op 30 november werd zij vermoord in Auschwitz, ze werd 29 jaar oud.
Maar, goede lezer, dat is natuurlijk niet de strekking van haar zoektocht, haar leven, net zo goed niet die van Simone Weil. Ze zochten het leven achter de schrikbarende werkelijkheid. Zij zochten het lot achter de daden. Zij zochten God, of in ieder geval de god in zichzelf. Het leek alsof zij niet van deze wereld waren, om de apostel Paulus maar eens te parafraseren. Etty Hillesum koos een ander tegenover. En die keuze vraagt om waardering en verwondering. Geen geweld maar geweldloosheid, Geen strijd, maar omarming. Geen haat maar liefde.
Ze schrijft in juli 1942: ‘Dit is geen leven meer, wat de meesten doen: angst, resignatie, verbittering, haat, wanhoop. Mijn God, het is zo goed te begrijpen allemaal. Maar wanneer hun dit leven genomen wordt, dan wordt hun toch niet veel genomen? En ik vraag me af of het zo een groot verschil is, hier door duizenden angsten opgevreten te worden of in Polen door duizend luizen en de honger? Men moet de dood accepteren als bij het leven behorende, ook de vreselijke dood.’
Ik ben er niet uit, ik ben soms eerlijk gezegd ook in de war, opstandig ook. Ik weet zeker dat ik anders zou reageren in de situatie. Verzet zou plegen, geweld gebruiken, misschien ook verteerd worden door haat.
Ik moet ook weer denken aan Victor Frankl, een ander mens in dezelfde situatie. Al voordat hij gedeporteerd werd naar een kamp had hij als psychiater veel onderzoek gedaan naar mensen die suïcidaal waren. Wat bewoog hen, en hoe kon hij hen helpen om de zin van leven weer terug te vinden? Toen hij in het eerste kamp aankwam, had hij de eerste versie van zijn boek verstopt in zijn kleding bij zich. Resultaat van zoveel jaar onderzoek en nadenken. Daar, op die drempel van de menselijke hel, moest hij dat levenswerk echter afgeven en werd het weggegooid. Maar juist doordat dit gebeurde heeft Victor Frankl al die jaren gewerkt aan een nieuwe versie. Hij had iets om voor te leven. Het werd zijn wil-tot-betekenis zoals hij dat beschrijft in zijn boek. ‘Een drastische verandering in onze houding tegenover het leven was dringend noodzakelijk. Wij moesten eerst onszelf en vervolgens de wanhopigen onder ons leren, dat het er niet zozeer toe doet wat wij van het leven verwachten, dan wel wat het leven van ons verwacht. (...) Leven betekent feitelijk verantwoording nemen om de juiste oplossingen te vinden voor onze levensproblemen en om de taken te vervullen waarvoor het leven ieder mens voortdurend stelt.’
Je kunt niet het ene tegen het andere wegstrepen, maar de ene mens is soms beter te begrijpen en te volgen. Wat wordt dan mijn houding tegenover het geweld dat mensen wordt aangedaan overal in de wereld en ook in mijn eigen buurt?
Jan Oegema schrijft dan, bijna op het eind, voor mij iets heel essentieels in zijn boek: ‘In discussie met Martin Heidegger zal Hannah Arendt na de oorlog die preoccupatie met het innerlijk fel bekritiseren en wijzen op de bevrijdende mogelijkheden van praktisch en maatschappelijk handelen. De discussie is onbeslisbaar, beide partijen hebben hun argumenten en het compromis moet ergens in het grijze midden liggen. Hillesum mag dan beweren dat zelfinkeer hét panacee is voor eeuwen en eeuwen aan terreur, onrecht, verdriet, ze vergeet dat er behoorlijk wat maatschappelijke organisatie voor nodig is om de mensheid op brede schaal geherprogrammeerd te krijgen.’
Ron van Es
Over het kopen van boeken die ik lees
Sinds kort heb ik een samenwerking met het platform Amy & Eva waar je dezelfde boeken kunt kopen die je overal in Nederland aantreft. We hebben hier namelijk het systeem van de vaste boekenprijs. Dit platform echter geeft je de gelegenheid om tot 12% van die vaste prijs te doneren aan een goed doel. Met Amy & Eva heb ik afgesproken dat het goede doel van de Betekenis Boeken Club de stichting Voorlees Express is.
