Bas Heijne
Mens/onmens
Uitgeverij Prometheus

Mens/onmens

In het essay ‘Mens/onmens’ van Bas Heijne gaat het veel over het woord ‘broederschap’, dat gebruikt wordt in de leus van de Franse revolutie — Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap. In deze gepolariseerde samenleving waarin het klassieke liberalisme het onderspit dreigt te delven tegenover het conservatisme (de rechterflank) en het socialisme (de linkerflank) kunnen begrippen als Vrijheid en Gelijkheid nog wel ingebed worden in de discussies.

Wat is onze vrijheid, wiens vrijheid? En gelijkheid, zijn we gelijk, wie is gelijk? Maar dan het woord Broederschap. Broeder. Wat moeten we ermee? ‘Broederschap gaat over een relatie tussen mensen onderling. Broederschap gaat over de samenleving als gemeenschap, over een betekenisvolle relatie met anderen. Wanneer voelen mensen zich verbroederd of verzusterd? Welke maatstaf leg je daarvoor aan? Bestaat er een index van broederschap?’

Tegenover de enorme polarisatie waardoor onze samenleving alleen nog maar lijkt te bestaan uit kampen die elkaar bevechten, meen ik toch een tendens naar een next level te herkennen. De belangrijke maatschappelijke issues worden niet opgelost door naar elkaar te blijven wijzen en elkaar voor gek of erger te verklaren. Niet dat ik geloof in een middenweg, want dat zou een soort polderweggetje worden, een olifantenpaadje. Tussen these en antithese is er een synthese mogelijk. Misschien dat het woord Broederschap daar na verwijst.

Wat ons daarin tegenhoudt is echter de angst, schrijft Bas Heijne en hij haalt daarbij Frans Kellendonk aan. Kellendonk (1951–1990), de jong gestorven schrijver, gaf ooit aan dat de angst voor elkaar voortkomt uit de mogelijkheid van zelfverlies. ‘Het is de angst voor de liefde, angst om samen te smelten, om jezelf te verliezen.’

Precies dat. Liefde, het goede doen, roept zoveel weerstand op, lijkt het, dat we liever de andere kant op rennen. Waarom? Omdat we door de liefde ook onze onvolkomenheden gaan zien, omdat we er ook onze eenzaamheid door gaan voelen, omdat we ons verloren voelen zonder de ander en daar niet aan willen toegeven. Liever de stelling weer innemen. Het oude bekende patroon volgen. Hoe dit te doorbreken?

Bas Heijne heeft het in zijn boek over constructies, de beelden in ons hoofd. De beelden van de anderen die ons er alleen maar toe brengen meer afstand te nemen. Of een oordeel te vormen. Een veroordeling. ‘Altijd bestaat het gevaar dat het beeld tussen ons en de werkelijkheid komt te staan, dat het beeld onze ervaring van de werkelijkheid niet verdiept, geen inzicht verschaft, of zelfs de werkelijkheid vol ledig negeert.’

In zijn boek eindigt hij dan als volgt: ‘Wanneer wij ons niet inspannen om ons daadwerkelijk in andere ervaringen dan die van onszelf te verplaatsen, ons daadwerkelijk in gedachtewerelden proberen in te leven die niet de onze zijn, als we niet bereid zijn tegen ons eigen belang in te denken, onszelf te verliezen, zullen wij uiteindelijk zelf minder mens zijn. Onze eigen levens zullen dan even comfortabel als nietszeggend zijn. Die boodschap is in geen enkele tijd geriefelijk of geruststellend. In onze tijd is zij even radicaal als noodzake lijk.’ Wij is je gemeenschap waarvan uit de wereld beleefd en geleefd wordt.

Ron van Es

Koop het boek hier