Lisa Doeland
Apocalypsofie, over recycling, groene groei en andere gevaarlijke fantasieën
Apocalypsofie
Waar het boek van Herstellen van planeetpijn nog een uitweg zoekt om vanuit troost en veerkracht je natuurtrauma te verwerken lijkt het boek ‘Apocalypsofie’ van de filosoof Lisa Doeland daar aan voorbij te zijn. Niet voor niets is de ondertitel ‘Over recycling, groene groei en andere gevaarlijke fantasieën'. We hebben het met deze planeet al te ver laten komen. ‘Zo denk ik dat het belangrijk is om ons de toekomst niet rooskleurig voor te stellen, misschien zelfs apocalyptisch, juist om een andere toekomst denkbaar en mogelijk te maken.'
Heel eerlijk, ik had grote moeite toen ik het boek van Lisa Doeland begon te lezen, en ik realiseerde me ook dat dit haar bedoeling was. Het boek is geen doekje voor een bloeden, een Deus Ex Machina met de belofte dat het dan toch nog goed komt, maar wijst ons, mij, op het leven van ‘uitsterfelijkheid’. Hoe kan de filosofie ons leren om uit te sterven? Geen ecomodernisme, waar nieuwe uitvindingen en de innovatieve geest van de mens ons zal behoeden voor de teloorgang die we zelf veroorzaakt hebben.
Eerder las ik het boek ‘Schokeffecten’ van Wouter Kusters, en ik schreef daarover: ‘Eerst is er de schok van de waarheid, de waarheid over het klimaat en de gevolgen van de verandering. Daarna komen de effecten van die schok. Trauma, angst, depressie.’
In een interview vertelde Wouter Kusters op de vraag of dit ‘monsterverhaal geen verlammend effect’ op ons heeft: ‘Dat hoeft niet, want als je je eenmaal bewust bent van de alomvattendheid van het systeem, het monster, dan geldt nog steeds: ik kan er niets aan doen, dús ik ga er iets aan doen. Als morgen de wereld vergaat, dan plant ik vandaag een boom. En dan niet om mijn stemming om te buigen, of met het idee: ik word een activistisch bomenplanter en als we honderdduizend bomen planten, gaat het beter. Maar er is altijd een moment van vrijheid, in het hier en nu.’
Hoe zit dat bij Lisa Doeland dan? Het boek grijpt me al in het eerste hoofdstuk. Gek genoeg doordat Lisa Doeland niet schrijft dat het uiteindelijk allemaal wel meevalt, maar door de hele 'gifbeker' maar helemaal leeg te gieten. Het is, schrijft ze, niet vijf voor twaalf, maar er is geen tijd meer. Ofwel: 'Zo denk ik dat het belangrijk is om ons de toekomst niet rooskleurig voor te stellen, misschien zelfs apocalyptisch, juist om een andere toekomst denkbaar en mogelijk te maken.'
We gaan dus niet over de rand heen, waar veel mensen ons voor waarschuwen, we zijn er al ruim overheen. 'Alleen door de catastrofe te denken als iets wat al heeft plaatsgevonden, komt er ruimte voor een ander einde van de wereld.' Kijk maar om je heen, waar de gecreëerde systemen ons en deze planeet hebben gebracht. Het einde van onze beschaving en onze verhouding met de natuur is er al. 'Hoe kunnen we leren om dat wat we voor vooruitgang hielden als opeenstapeling van puinhopen te zien?'
In een interview met De Volkskrant: ‘We zitten er al middenin. Afval scheiden, zonnepanelen installeren of tegelwippen zullen dit onheil niet afwenden. Dit zijn slechts afleidingsmanoeuvres, die de illusie in stand houden dat we onze onhoudbare manier van leven niet radicaal hoeven te veranderen.’
Leven op de rand van de vulkaan dus om ons daar te realiseren: een stap opzij nog maar en we donderen erin. Maar, bedenk ik dan, als we toch inzien dat we nog een stap die andere kant kunnen maken? Nee, niet met tegelwippen of zonnepanelen, maar met echte keuzes van degrowth van de economie? Of zijn we daar als mens te egoïstisch en te egocentrisch voor? Moet er inderdaad een grote reset of bigbang komen om daarna misschien iets te redden wat er te redden valt?
Die gedachte gaat veel verder dan een persoonlijk natuurtrauma. ‘Waar we ons in moeten bekwamen is een vorm van stervensbegeleiding.’ Is het dan allemaal doom and gloom? En stel dat dit zo is, hoe stellen wij, ik, ons dan op? We verliezen ons in ieder geval niet meer in schijnoplossingen of praatjes over statiegeld op blik of het recyclen van plastic.
Op de laatste vraag in het interview met De Volkskrant wat we zelf nog kunnen doen?
‘Omarm de beperkingen van het leven. Geen vliegvakantie, vlees of auto voor de deur meer. Probeer terug te denken aan die momenten in je leven waarin je beperkt was in je mogelijkheden en hoe inventief en creatief je je voelde. Maar misschien ook wel aan de opluchting die dat kan losmaken. Dat je dat niet allemaal meer hoeft. Geen druk maar vrijheid.’
Lisa Doeland: 'Another world is possible' - is de lijfspreuk van de apocalypsoof, die zich van de niet wijs laat brengen door wreed optimistische dromen en zich onverminderd een ander einde van de wereld probeert voor te stellen.'
Ron van Es
Koop Apocalypsofie hier
