Paul Kingsnorth

Tegen de machine, een zoektocht naar menselijkheid in een tijdperk van technologie 

Uitgeverij KokBoekencentrum

Tegen de machine

Een opmerkelijk verhaal van een omslag is het verhaal van de klimaatactivist Paul Kingsnorth. Eind 2018 maakte Tegenlicht regisseur een podcast met Paul Kingsnorth. Die schreef over hem: ‘Kingsnorth was een van de kopstukken van de milieubeweging en bereikte met zijn vlammende betogen een groot internationaal publiek. En toen kwam hij tot inkeer. Hij viel van zijn geloof dat de mensheid de wereld kon redden. In zijn gebundelde essays ‘Confessions of a recovering environmentalist' (2017) beschrijft hij hoe de rekenaars van deze wereld de groene beweging van binnenuit uitholden en de barricades verruilden voor stropdas en vergadertafel.’ 

Paul Kingsnorth gaat dan in Ierland wonen met zijn gezin om daar zelfvoorzienend te gaan leven. Maar dat is niet de omslag die ik bedoel. In 2021 publiceert journalist Frank Mulder in de krant Trouw een interview met hem waarin hij vertelt dat er iets opmerkelijks met hem is gebeurd. ‘Ruim een jaar geleden begon Kingsnorth iets vreemds te ervaren. ‘Ik droomde over Jezus, die me een boodschap gaf. Mensen om me heen begonnen over Jezus te vertellen. Hij dook op in boeken die ik las, in e-mails die ik kreeg. Christus links van me, Christus rechts van me. Het was zenuwtergend, ik wilde dat helemaal niet. Ik was een heidense priester! (Kingsnorth was betrokken bij Wicca). Het christendom was wel het laatste dat me interesseerde. Ik werd… achtervolgd.’ 

Paul Kingsnorth bekeert zich uiteindelijk, of beter: ‘Deze Christus kwam me halen, zo voelt het nu. Ik ben niet tot bekering gekomen door een rationele overweging. Ik werd overweldigd, zoals C.S. Lewis schrijft, ‘door het gestage en onverbiddelijke naderbij komen van iemand die ik heel hard probeerde niet te ontmoeten’. Hoe meer ik er nu over leer, hoe meer dat christelijke verhaal resoneert met alles wat in me zit.’ 

Verbazing

Je kunt je voorstellen dat in de wereld van klimaatactivisten op z’n minst met enige verbazing is gekeken naar deze persoonlijke omslag. Hoe dan verder? Paul Kingsnorth vertelt het zo: ‘Eenvoudiger leven, minder technologie gebruiken, meer weggeven, machtspolitiek afwijzen, je naaste liefhebben. En met naaste denk ik niet alleen aan de buurman, maar ook aan het bos in de buurt. We moeten kiezen uit deze twee opties: Het is rebellie of overgave, overheersing of dienstbaarheid. De machine of het kruis. Het zijn de enige alternatieven die er voor mij, na 25 jaar schrijven en actievoeren, nog overblijven.

In zijn boek 'Tegen de machine' keert Paul Kingsnorth zich tegen het huidige systeem, de manier van leven, de economie die vernietigend werkt. Hij daagt ons uit om kritisch te kijken naar elk stuk gereedschap dat we gebruiken. Dient het ons, of dienen wij de Machine?

Kingsnorth gebruikt de term 'de Machine' niet als metafoor voor een los apparaat, maar voor een dieperliggend, historisch gegroeid systeem. Het is een denkkader van extreme rationaliteit en controle dat de aarde niet langer ziet als een levend organisme, maar als een mechanisme om te plunderen. Dit systeem drijft volgens de auteur op wat hij de 'vier S-en' noemt:

• Science (wetenschap als enige bron van waarheid)
• Self (het hyperindividualisme waarbij het ego centraal staat)
• Sex (genot losgezongen van betekenis)
• Screen (het beeldscherm dat ons verslaaft en verbindt met het systeem)

Deze vier krachten hollen de menselijke natuur van binnenuit uit. Onder het mom van 'vooruitgang' worden we gereduceerd tot voorspelbare consumenten en datapunten. We raken onze wortels kwijt.

Nee, Paul Kingsnorth is geen vrolijkerd. Maar heeft hij gelijk? Is onze cultuur losgeslagen van de wortels. Zijn we een schip op een woelige zee zonder haven of bestemming. is geld onze anker geworden? Maar wat als er geen grond meer is om het anker op vast te maken? 

Geluk

Ik moest denken aan een ander boek dat ik eerder las voor de Betekenis Boeken Club, namelijk het boek van Jonathan Haidt ‘De gelukshypothese, de waarheid van oude levenswijsheid’. Ja, een boek over wat geluk nu eigenlijk is, maar uiteindelijk stuitte ik op een opvallend later hoofdstuk in dat boek, getiteld ‘Goddelijkheid met of zonder God’. 

Bij die allesbeheersende vraag ‘waarom ben ik hier’, een vraag die zeer actueel blijft voor de zoekende mens, stelt Jonathan Haidt in dit hoofdstuk iets dat we verloren hebben in een leven zonder ‘goddelijkheid’. Naast de tweedimensionale wereld van de verticale lijn van hiërarchie en de horizontale lijn van de omgeving - de Y-as en de X- as - is er ook steeds meer het besef van een derde lijn, de Z-as. Die as staat voor de morele emoties die ons tot de conclusie leiden dat onze menselijke geest gewaar wordt van een goddelijkheid en heiligheid. 

Goddelijkheid of heiligheid is hier per se het geloof in God of goden bij Jonathan Haidt. Het is het besef dat een mens meer is dan vlees en bloed en emoties die hem meesleuren. De psycholoog Abraham Maslow heeft dat aangetoond met zijn humanistische psychologie, en noemde dat besef van meer-zijn ‘piekervaringen’. 

Maslow schrijft: ‘Het universum wordt waargenomen als een verenigd geheel waarin alles wordt aanvaard en niets wordt veroordeeld of gerangschikt, egocentrisme en doelen nastreven verdwijnen terwijl de persoon samensmelt met het universum (en vaak met God); de waarneming van tijd en ruimte is veranderd, en de persoon wordt overspoeld door gevoelens van verwondering, ontzag, vreugde, liefde en dankbaarheid.’

Walging

De ingang om dit idee van goddelijkheid verder uit te werken in dit hoofdstuk is een opmerkelijke, maar heel doeltreffende, namelijk het begrip ‘walging’. Hoe zijn in het verre verleden de spijswetten en andere religieuze regels ontstaan? Vooral door de omgeving en de tribe te beschermen. Het eten van karkassen bijvoorbeeld was door besmetting slecht voor de mens en riep walging op. Het betreden van heilige plekken door niet-gelovigen riep walging op. Het zomaar zonder regels leven en alles uit de hand laten lopen, roept walging op. Natuurlijk moest ik denken aan de novelle ‘Walging’ van Jean Paul Sartre, waar de hoofdfiguur zich vol walging afwendt van de samenleving, maar ook van zichzelf. Hij kijkt in de spiegel, maar wie ziet hij daar?

Walging dus. Het sterke gevoel van velen van ons als we om ons heen kijken. Waar de moraal en ethiek verdwenen lijkt. Waar leugens waarheden worden, en waar waarheden gebruikt worden voor eigen gewin. Jonathan Haidt heeft het over moraliteit die in drie groepen samenvallen: de ethiek van autonomie, de ethiek van gemeenschap en de ethiek van goddelijkheid. Vooral de laatste twee worden node gemist. 

Wie zijn we - dat idee van autonomie - ten opzichte van de gemeenschap om ons heen en het idee dat we meer zijn dan consumerende egoïstische mensen. Jonathan Haidt onderzoekt in dit hoofdstuk religieuze gemeenschappen in India, Brazilië en Amerika en schrijft: ‘Wanneer mensen denken in termen van de ethiek van goddelijkheid bestaat hun doel eruit de goddelijkheid die in iedere persoon huist te beschermen tegen ontaarding, en ze waarderen het leven op een pure en heilige manier, vrij van morele vervuilingen als lust, hebzucht en haat.’ 

In een wereld die alleen maar lijkt te gaan over macht en geld, en vastgelopen is in systemen waarin de mens ondergeschikt is gemaakt als een noodzakelijk kleine rader, is de ontheiliging bijna compleet geworden. De walging van het systeem breekt dan door de dijken. Logisch dat mensen in zo’n wereld zich niet gelukkig voelen.

Om ons persoonlijk geluk te dienen en te bewaken zullen we in onze eigen cirkel van invloed het heilige terug moeten brengen. Een ieder op een eigen manier. Met het ontzag voor het leven, de liefde voor de ander en de leefregels voor een gelukkig leven. Dat betekent simpelweg dat we ons omringen met het goede, met mensen die ons energie geven, we ver weg blijven van hebzucht en ontwijding van onze wereld. 

Keuze

Terug naar Paul Kingsnorth en zijn boek ‘Tegen de machine’. Ook hij betoogt dat de situatie waarin we ons bevinden vooral de keus is geweest om ons los te maken van oude leefregels. Leefregels die ons helpen om met respect om te gaan met medemensen en de natuur om ons heen. ‘Onlangs hebben we er een naam aan gegeven: Vooruitgang. (...) We blijven in beweging, nu we ons ‘bevrijden’ van vorm, traditie, structuur, vooroordeel en uiteindelijk van de natuur zelf.’

De manier van denken heeft ons nu ook bij het tijdperk van de mogelijkheden van AI gebracht. Een manier van denken dat ons eigen denken zal overvleugelen. Of, zoals sommige mensen hopen en denken, een artificieel denken dat vanuit een eigen bewustzijn ons mensen veel verder in die vooruitgang gaat brengen. In een zeer interessant interview tussen host Steven Bartlett en wetenschapper John Lennox over AI en het goddelijke, waarschuwt de laatste dat sommige mensen AI al behandelen als een alwetende en alomtegenwoordige 'God'. Lennox erkende dat AI 'nieuwe' dingen kan samenstellen, maar stelde dat AI niet dezelfde mate van creativiteit of menselijk bewustzijn heeft. Als je eigen denken en leven ‘uitbesteed’ aan deze machine dan kan het weleens zijn dat de machine het leven zelf over zal nemen. 

Natuurlijk is elke recensie over een dergelijk boek als deze van Paul Kingsnorth beperkt, maar ik hoop alleen maar dat jij, lezer, het uitnodigend genoeg vindt om zelf het boek te gaan lezen. Om je daarbij nog een beetje te helpen, nog dit:

Om het tij te keren doet Paul Kingsnorth een dwingen appel om een aantal fundementen van het leven te koesteren of er weer naar terug te keren.

• Verbondenheid met de mensen, de gemeenschap om ons heen,
• Blijf geworteld met een specifieke plek die van jou mag noemen; de natuur om je heen, het lokale landschap,
• Maak ruimte voor het sacrale, je spiritualiteit, het besef dat je meer bent en dat er meer is tussen hemel en aarde,
• Eer de tradities - dichtbij en verder weg. Het is ons gezamenlijk erfgoed die je in de verhalen terug kunt lezen. 

Ron van Es

Over het kopen van boeken die ik lees

Sinds kort heb ik een samenwerking met het platform Amy & Eva waar je dezelfde boeken kunt kopen die je overal in Nederland aantreft. We hebben hier namelijk het systeem van de vaste boekenprijs. Dit platform echter geeft je de gelegenheid om tot 12% van die vaste prijs te doneren aan een goed doel. Met Amy & Eva heb ik afgesproken dat het goede doel van de Betekenis Boeken Club de stichting Voorlees Express is.

Koop het boek hier (en doneer 2,97 van de vaste boekenprijs aan ons goede doel Stichting VoorleesExpress)