Gal Beckerman
Hoe word ik dissident?
Hoe word ik dissident?
Gal Beckerman, journalist bij The Atlantic schreef zijn boek 'Hoe word ik dissident?' niet met het uitgangspunt hoe ben ik een dissident, maar in de toekomende zin. Hoe word ik een dissident? Om er een te worden, kun je, zoals hij doet, heel goed in de geschiedenis kijken naar bekende dissidenten. Dat doet hij, en hoe! In hoofdstukken als ‘Wees alleen’, ‘Wees pessimistisch’, ‘Wees roekeloos’ en ‘Wees menselijk’ duikt hij dieper in op de levens van Etty Hillesum, Aleksej Navalny, Ai Weiwei, Diogenes, Wangarĩ Maathai en anderen.
In een interview met Gal Beckerman stelt de Trouw journalist Stevo Akkerman deze belangrijke vraag: “Maar vaak, zo niet altijd, vormen dissidenten slechts een kleine minderheid." Beckerman antwoordt: “Onze natuurlijke impuls is om ons te conformeren aan de macht. We zijn sociale dieren, we neigen ernaar de rest te volgen, zo hebben we als soort tot dusver overleefd. Het vergt veel daarvan af te wijken. Het kan je je baan kosten, de veiligheid van jezelf en gezin.”
Maar, schrijft hij in de inleiding van zijn boek: ‘De ironie van de titel van dit boek is natuurlijk dat er helemaal geen handleiding voor bestaat. ‘Je wordt geen “dissident” omdat je op een dag besluit er je baan van te maken,’ schreef Vaclav Havel. 'Je komt erin terecht als je je persoonlijk verantwoordelijk voelt wanneer zich bepaalde lastige omstandigheden voordoen. Je wordt uit je maatschappelijke structuren gestoten en op een conflictpositie geplaatst.’ En we leven nu eenmaal in een periode in de tijd waarin maar al te veel conflictposities voordoen. Hoe te reageren, hoe te handelen?
Alleen
In het hoofdstuk ‘Wees alleen’ beschrijft hij dan het leven van Aleksandr Solzjenitsyn, die natuurlijk wereldberoemd werd met zijn De Goelag Archipel. Solzjenitsyn was niet altijd een dissident, maar toen hij zich niet meer kon aanpassen en diep weggestopt werd in de gevangenis, ontdekte hij hoe het systeem alles en iedereen onderdrukte die een andere mening had. ‘Zijn vroegere neiging om zich te conformeren was hij kwijt. Hij was een dissident nu.’
En dat loopt niet altijd goed af. Van de filosoof Mara van der Lugt leert Gal Beckerman de term ‘Hoopvol pessimisme’. Ik las eerder haar boek ‘Hoopvol pessimisme’: ‘Hoop is een actieve daad en heeft een directe relatie met pessimisme dat de brandstof wordt om in beweging te komen. Zo is hoopvol pessimisme, 'dat we blijven streven naar verandering, zonder zekerheid. Zonder de garantie dat onze inspanningen zullen slagen - maar met de overtuiging dat we doen wat nodig is, wat juist is, wat van ons gevraagd wordt als morele wezens in een tijd van crisis.'
Als voorbeeld van hoopvol pessimisme gaat Gal Beckerman dieper in op de persoon van Etty Hillesum. Hij kende haar niet, en is verbijsterd over haar leven: ‘Ze is vastbesloten zich niet te laten meeslepen door wanhoop of illusies, terwijl de wereld aanvoelde alsof er een einde aan kwam. Eerder las ik het boek ‘Een apart soort moed’ over Etty Hillesum door Jan Oegema. ‘Ze schrijft in juli 1942: ‘Dit is geen leven meer, wat de meesten doen: angst, resignatie, verbittering, haat, wanhoop. Mijn God, het is zo goed te begrijpen allemaal. Maar wanneer hun dit leven genomen wordt, dan wordt hun toch niet veel genomen? En ik vraag me af of het zo een groot verschil is, hier door duizenden angsten opgevreten te worden of in Polen door duizend luizen en de honger? Men moet de dood accepteren als bij het leven behorende, ook de vreselijke dood.’
Tegen de stroom
Dissident tegen de stroom in, zelfs als dat betekent dat je eigen leven op het spel staat. Een opmerkelijk dissident in de geschiedenis is dan de Griekse filosoof Diogenes die uitgebreid beschreven wordt in ‘Wees grappig’. Spotten met de elite, spotten met de machthebbers, het is tot in het uiterste het credo geweest van deze filosoof. Ik moest hier ook denken aan het boek van Hans Wopereis, ‘Strip op de horizon’ waarin hij 25 fabels uit alle tijden aanhaalt waarin vooral de rol van de nar zo mooi wordt beschreven. In een artikel over zijn boek vroeg ik of die rol niet is uitgespeeld? ‘De rol van de nar uitgespeeld, no way! Hopelijk gaat het bijdragen aan een beweging waarin er weer gelachen mag gaan worden, ook temidden van het ruziemaken, wat wat mij betreft ook wel hoort bij een gezonde democratie, dat je het hartgrondig met elkaar oneens kunt zijn maar je wel kunt lachen om je eigen standpunten die immers per definitie nooit helemaal waar kunnen zijn.’
De nar, de uitdager, de treiteraar, maar ook de kunstenaar die de machthebbers - en het publiek - confronteert. Gal Beckerman schrijft dat niet voor niets over Ai Weiwei. Ik was enkele jaren geleden bij de tentoonstelling van hem bij Kunsthal Rotterdam. Wat mij 'strak trok' rond de keel was dat je gaandeweg zijn werk (chronologisch opgebouwde tentoonstelling) steeds duidelijker werd hoe regimes in de wereld hun onderdanen geselen.
Eén werk stak er voor mij bovenuit en dat is de onderstaande afbeelding. 'I can't breathe'. Een groot rechthoek, gemaakt van lego stenen, met daar midden in de vlag van Saoedi-Arabië. Maar wat staat er eigenlijk in het Arabisch? Naar aanleiding van de moord op de journalist Jamal Khashoggi in 2018. 'Kashoggi's laatste woorden in het Arabisch zijn 'Ik kan niet ademen'. In het Engels worden dezelfde woorden uitgesproken door Eric Garner in 2014, en door George Floyd in 2020. De zin groeide uit tot de slogan van de Black Lives Matter-beweging. Door deze woorden in Arabische letters op de Saoedische vlag te zetten in een LEGO-werk uit 2019, verandert Ai Weiwei de vlag in een spandoek ter verdediging van de vrijheid van meningsuiting. Op deze manier keert hij zich expliciet tegen regimes die hun critici letterlijk verstikken.'
De strijder
De dissident als strijder, roeper in een woestijn, als grappenmaker, als voorvechter, kunstenaar, soms als de kleine jongen die in dit ‘sprookje’ roept tegen de keizer: 'Hij staat in z’n blote kont!’ De dissident die soms zijn leven geeft, of een leefbaar leven. Heeft het allemaal wel zin? In het interview in Trouw zegt Gal Beckerman dan: “Ik bedoel niet dat iedereen een Navalny moet worden. Maar wat me aanspreekt is zijn omarming van de morele keus. Wij leven vaak met het gevoel dat we niets kunnen doen – we zien beelden van dode kinderen ergens, en we drukken ze weg, want we zijn machteloos. In plaats van te onderzoeken welke rol we kunnen spelen, hoe klein ook. Je kunt niet leven met een verhoogde gevoeligheid voor alles in de hele wereld. Maar er zijn omstandigheden waarin je iets kunt betekenen, lokale dingen die je kunt doen. Als ik straks terugkijk op mijn leven, wat zullen dan de meest zinvolle momenten zijn geweest? Waarschijnlijk die van een moreel dilemma waarin ik mijn gedrag het meest in overeenstemming kon brengen met mijn overtuiging, ook als dat een offer vergde.”
Hegemonie
In het hoofdstuk Wees rationeel (blijf vragen stellen) heeft Gal Beckerman het dan over het begrip ‘hegemonie’. Dit naar aanleiding van een uitspraak van de communist, journalist Antonio Gramsci die in 1926 gevangen werd gezet door Benito Mussolini. Hoe kon hij in die gevangenis het fascisme overwinnen? Door egemonia, hegemonie schreef hij. Een subtiel proces om de cultuur stukje bij beetje te veranderen. Om stemmen te winnen, meningen om te draaien, beroep te doen op compassie en hoop. Ik moest denken aan het laatste boek ‘Kanteltijd’ van Jan Rotmans, die een lange weg als activist achter de rug heeft en nu een bredere weg is ingeslagen door niet alleen te wijzen op alles wat niet goed gaat, maar ook de innerlijke weg meeneemt. Hij schrijft: ‘Er is een soort innerlijke rust voor in de plaats gekomen, en die rust geeft mij kracht en hoop.’ en verderop in zijn boek: ‘Laat dit wenkend perspectief anderen inspireren om bewust bezig te zijn met de toekomst van de wereld en ons land. Te lang is de verbeelding weg geweest, het wordt tijd dat de verbeelding aan de macht komt.’
Hegemonie schrijft Gal Beckerman: ‘is wat er gebeurt als een door mensen gevormde en ondersteunde machtsstructuur geleidelijk overgenomen wordt door een andere die heel natuurlijk, realistisch en onvermijdelijk lijkt.’
Ron van Es
Over het kopen van boeken die ik lees
Sinds kort heb ik een samenwerking met het platform Amy & Eva waar je dezelfde boeken kunt kopen die je overal in Nederland aantreft. We hebben hier namelijk het systeem van de vaste boekenprijs. Dit platform echter geeft je de gelegenheid om tot 12% van die vaste prijs te doneren aan een goed doel. Met Amy & Eva heb ik afgesproken dat het goede doel van de Betekenis Boeken Club de stichting Voorlees Express is.
Lees ook deze boeken
