Michiel Buis & Dennis de Gruijter

De stoïcijnse school, aanvaard alles en leg je nergens bij neer!

Uitgeverij Noordboek

De stoïcijnse school

Zelden heb ik zo’n heerlijk geschreven inleiding op een boek over filosofie gelezen als die van Michiel Buis en Dennis de Gruijter in hun boek De stoïcijnse school. Helder, oprecht, zichzelf niet sparend en vooral de lezer mooi meenemend in hun streven om die stoïcijnen, waar we verrassend veel mee bezig zijn vandaag de dag, uit te leggen. ‘Denk aan het bestuderen van stoïcisme als het bouwen van een huis. Aanvankelijk wordt je geraakt door de ‘omgeving’: de heldere spreuken, de praktische wijsheden. Die citaten doen je verlangen om daar te wonen.’ 

- - - - 

Even kort samengevat (door AI):

Stoïcisme is een praktische, eeuwenoude Griekse levensfilosofie (ca. 300 v. Chr.) die gericht is op het bereiken van innerlijke rust, mentale veerkracht en deugdzaamheid door rationeel denken. De kern is het accepteren van gebeurtenissen buiten jouw controle en focussen op je eigen reacties en oordelen. Het leert leven in overeenstemming met de natuur, met focus op wijsheid, moed, rechtvaardigheid en matigheid. 

Kernprincipes en Toepassingen:

• De Dichotomie van Controle: Stoïcijnen onderscheiden strikt wat ze wel kunnen beheersen (eigen gedachten, acties, oordelen) en wat niet (externe gebeurtenissen, meningen van anderen, het verleden). Door alleen de focus te leggen op het eerste, ontstaat innerlijke rust.
• Emotionele Balans: Het doel is niet emotieloos zijn, maar niet overweldigd worden door hevige emoties (passies) door situaties rationeel te analyseren.
• Acceptatie (Amor Fati): Het accepteren van de werkelijkheid zoals die is, in plaats van te vechten tegen onvermijdelijke gebeurtenissen.
• Deugden: Het leven leiden volgens vier kernwaarden: Wijsheid, Rechtvaardigheid, Moed en Matigheid.
• Memento Mori: Het bewustzijn dat het leven kort is, helpt om te focussen op wat echt belangrijk is.

- - - - -

Precies dat, en mogelijk ook de reden waarom die levensfilosofie van de stoïcijnen juist nu vandaag de dag ons zo aanspreekt. Zo las ik eerder het boek van Mark Tuitert, Innerlijke kracht, tijdloze lessen voor persoonlijk leiderschap. Zijn boek gaat dan over de keizer Marcus Aurelius die in 12 aantekenboekjes ons zijn innerlijke wijsheden aanreikt en Mark Tuitert heeft daar dan zijn eigen praktische en persoonlijke verhalen tegenaan geplakt. ‘Ik ben zelf vooral geïnspireerd door de manier waarop Marcus schrijft over het omgaan met tegenslagen, het accepteren van het lot en koesteren van de connectie met anderen.’

In 12 hoofdstukken, de 12 dagboekjes dus, neemt Mark Tuitert lezers dan mee in de aanbevelingen van Marcus Aurelius aan zichzelf, en nu dus aan ons, zoals:

• Leer van de mensen om je heen
• Vind rust in de chaos
• Sta rechtop
• De enige constante is verandering
• Omarm je tegenslagen
• Verwijt niemand iets (ook jezelf niet)

Michiel Buis en Dennis de Gruijter duiken echter veel verder de wereld van de stoïcijnen in en richten hun boek in als een school. Eerst is daar de introductieweek. De kennismaking en wie zijn de hoofdrolspelers? Daarna volgt de propedeuse. Stoïcisme als ambacht en een manier van leven. Daarna het curriculum zelf. De hoofdonderdelen, ‘de logica scherpt je oordeel. De fysica verbreedt je perspectief op de natuur en jouw plaats daarin. De ethiek vertaalt inzicht in handelen.’

Dit alles betekent dat het boek ook veel verder gaat dan de vele quotes en oneliners die je zoveel om je heen leest, de adviezen voor een leefstijl. Maar, schrijven de schrijvers, ‘De stoïcijnen bieden geen lifehacks, maar roepen op tot voortdurend onderzoek naar jezelf en de wereld om je heen. Daarmee train je je sociale vaardigheden, je redelijke inzichten en leer je je plaats in het grotere geheel kennen. Met innerlijke rust en geluk als gevolg.’

Het stoïcisme als handleiding voor het leven dus. De filosofie als leidraad. Zoals ik ook eerder las in boeken als Leer denken als een filosoof - 12 essentiële principes voor mentale weerbaarheid van Julian Baggini. Maar ook in Wat doe jij met je leven? van Jiddu Krishnamurti. En in het onlangs gepubliceerde Kloosterwijsheid vandaag, gids voor een eenvoudig leven van Maria van Mierlo. Het leven is chaotisch, we zijn onze eigen weg herhaaldelijk kwijt, en de vraag wat goed of fout is, wordt steeds moeilijker te beantwoorden. ‘Filosofie was voor de stoïcijnen geen verzameling abstracte ideeën, maar een vak dat geoefend moest worden, een ambacht dat alleen zichtbaar werd in de manier van leven. (...) Dit vraagt om voortdurende oefening en toewijding, want zoals een timmerman of musicus zijn kunde alleen door herhaling onderhoudt, zo vormt de filosoof zichzelf door dagelijkse praktijk.’ En dat is heel wat meer dan het lezen van een spreuk op LinkedIn (met jouw duimpje omhoog) of op een scheurkalender op de wc. 

Oefenen dus, praktische training, toe-eigenen. Zoals de ochtendvoorbereiding. Hoe te reageren op mensen die niet het beste met jou voorhebben? ‘’s Morgens vroeg moet je tegen jezelf zeggen: vandaag zal ik mensen ontmoeten die bemoeiziek zijn, ondankbaar, agressief, onbetrouwbaar, jaloers, egoïstisch.' (Meditaties, 2.I) Een mooie oefening hoe je dus dicht bij jezelf blijft en weerbaar bent voor oneerlijke kritiek. 

‘Om kort te gaan: vorderingen maken doet iemand die, als hij ‘s morgens opstaat, die beginselen meteen voor ogen heeft en in acht neemt.’ (Colleges, I.4) Oefeningen die verder gaan dan affirmaties want ze brengen je verder bij de vraag wie jezelf bent en wat je vertegenwoordigt. De oefening in ‘de blik naar boven’ helpt daar dan bij, want ‘de stoïcijnse beoefenaar traint zichzelf ook in het innemen van een radicaal ander perspectief op het leven: dat van het geheel, het kosmisch standpunt. Je visualiseert jezelf en alle aardse gebeurtenissen 'van bovenaf' als het ware vanuit de sterren en oefent je in relativering en bescheidenheid.’ 

Wat het boek van Michiel Buis en Dennis de Gruijter zo boeiend maakt, is dat ze de lessen van die vroege filosofie niet alleen actueel en herkenbaar maakt, maar ook toepasbaar (met de nodige kunde!): ‘Dit is de stoïcijnse paradox van vrijheid: door te erkennen dat je geen controle hebt op externe zaken, krijg je controle over je leven. Door te accepteren dat je niet kunt garanderen hoe anderen reageren, krijg je de vrijheid om altijd volgens je eigen waarden te handelen.’

De ideeën van de stoïcijnen zijn vandaag de dag dus springlevend, fijn ook voor Dennis de Gruijter die de lessen verder deelt via de stoïcijnse coach en een nieuwsbrief op LinkedIn In een laatste hoofdstuk beschrijven de auteurs ook dat het hedendaagse stoïcisme te vinden is in:

Stoïcisme als therapie - stoïcisme als therapie belicht de mentale technieken en benadrukt vooral hoe de filosofie individuele emotionele problemen kan verlichten.

Stoïcisme als advies - het stoïcisme als een set nuttige gewoontes en inzichten om je leven iets soepeler en succesvoller te maken.

Stoïcisme voor het moderne leven - de filosofie van stoïcisme gebruiken om te leren naar het leven als geheel te kijken.

Stoïcisme als protest - de ideeën van de stoïcijnen gebruiken voor een maatschappijkritiek.

Zo blijkt wel, zijn de lessen van vroeger, nog steeds de lessen van vandaag. ‘Vrij is degene die leeft zoals hij wil, die tot niets gedwongen kan worden, die in niets gehinderd kan worden, die ongevoelig is voor gewelddadige pressie, wiens impulsen niet gefrustreerd worden, die bereikt waar hij naar streeft, die niet terechtkomt in wat hij wil vermijden.’ (Colleges, 4.I) 

Ron van Es

Koop het boek hier