Hoe gaan we verder? 

Er is veel dat onder spanning staat in deze tijd. Hoe gaan we verder? Is er een verder? Is er een terug? Of hangen we er, zoals de gevleugelde term die veel wordt gebruikt wordt, in de tussenruimte, er ergens tussenin? Maar waar tussenin dan? 

In 2019 hoorde ik de filosoof en auteur Charles Eisenstein van o.a. zijn boek ‘Climate — A New Story’ in een lezing vertellen dat we in een omschakeling, een transitie zitten waarin ons idee dat wij de natuur kunnen beheersen voor altijd anders lijkt te worden. Niet langer zijn we de afgescheidenen van de rest van de natuur, denkend dat wij de kroon op het scheppingswerk van God zijn, maar onderdeel van het grote verhaal van de natuur. Daardoor krijgen wij een dienende rol als beheerder. Daardoor kunnen en moeten we ook vanuit liefde naar onze omgeving kijken omdat telkens als er iets sterft door ons toedoen er iets zal sterven in onszelf.

In zijn boek lees ik: 'We zullen de perceptie van leiderschap moeten loslaten, leiderschap dat ons eeuwenlang heeft verteld dat we overheerser moeten zijn om sterk te zijn. Dat we een plan moeten hebben voor anderen, ook al hebben we eigenlijk geen flauw idee.'

Hoe gaan we dan nu verder?

Omkijken naar de toekomst

In het boek ‘Omkijken naar de toekomst’ van William Macaskill schrijft hij: ‘Tot zover hoop ik dat ik je ervan overtuigd heb dat er werkelijk dingen zijn die we kunnen doen om de toekomst op de zeer lange termijn voorspelbaar te beïnvloeden. We kunnen de beschaving op een betere koers zetten door het moment van waardenvergrendeling uit te stellen of door de waarden die als leidraad dienen voor de toekomst te verbeteren.’

Is de keuze geheel aan ons? Denk het niet. Er zijn altijd teveel wisselvalligheden, grillen van leiders van landen, het klimaat dat wel eens sneller kan instorten dan voorzien, maar het is wel een keuze die nu gemaakt moet worden. Aan het eind een mooi rijtje ideeën om mee te nemen als lezers om een goede toekomst veilig te stellen:

• Bescherm de democratie. Het afglijden naar autoritarisme moet stoppen.
• Breid de morele cirkel uit. Moedig anderen aan om met hun besluitvorming rekening te houden met de belangen van mensen.
• Steun morele en intellectuele diversiteit. Laten we dus tribale denkwijzen vermijden, ten slotte zijn die vaak de vonk voor oorlogen.

En dan een idee van mij: lees dit boek, het is belangrijk en geeft een geweldig inzicht hoe we de keuze moeten maken voor ons, als mensheid.

De geschiedenis van terug naar hier
Hoe ziet de tijd er eigenlijk uit? Vanaf die Oerknal, bedacht door de Belgische priester Georges Lemaître. Hoe kun je die tijdlijn in beeld brengen? Hoe ver terug in de tijd is 13,8 miljard jaar. En wanneer kwamen wij? En waar staan we nu? Daar bedachten de vrienden Wylie Overstreet and Alex Gorosh met hulp van wat vrienden op. Ze togen met dat idee, een reeks kleinere lampen en een camera-set naar de Mojave woestijn. Wat ze maakte was bijzonder, en dat zie je in de korte film To Scale: TIME. Kijk vooral ook naar het eind, met die paar afsluitende opmerkingen.

Verder is er hoop

Philipp Blom kwam nu met een nieuw boek, getiteld ‘Hoop’. Daarin ontleedt Blom het begrip hoop in zeven essay-achtige brieven aan een denkbeeldige student. Wat is hoop? Waarom hebben we het nodig? Waar komt het vandaan? Kun je in deze tijd nog hoop hebben?’

‘Als we over hoop praten, dan praten we eigenlijk daarover. Over een persoonlijk idee van zin, van een zin die groter is dan jijzelf, van een verhaal, een gemeenschap, iets waarmee je je kunt identificeren. Dat kan een maatschappelijk doel zijn, te maken hebben met familie of werk. Maar zonder zin is het heel moeilijk een hoopvol leven te leiden.’

Anders dan zijn eerdere boek De Onderwerping, zoekt Philipp Blom hier meer de zingeving van hoop. Wat hoopt u dat mensen na het lezen van dit boek zullen onthouden? ‘De moed om door te vragen. Doorvragen betekent dat je de realiteit niet als gevangenis accepteert omdat ‘die nu eenmaal zo is’, want in zo’n wereld is er geen hoop omdat er niets kan worden veranderd. Alleen als we doorvragen, ontstaan er nieuwe mogelijkheden, dus als we zeggen: ja, maar kan het ook anders? Is er ook een andere manier? Is de manier waarop we op die doelen afgaan wel goed? Wat wil ik eigenlijk in mijn leven? Dan kun je ook hopen.’ 

De zin van hoe verder

In de korte film ‘Cope’ - een award-winning short film - gaat het over dezelfde vraag: hoe ga je verder? Het is een opmerkelijke film (6’30”) die je én op een verkeerd been weet te zetten én je met die vraag naar de zin van je bestaan achter weet te laten. 

Een van de comments die geplaatst werd, is dan ook het toepasselijke citaat van Albert Camus: “The true horror of existence is not the fear of death, but the fear of life. It is the fear of waking up each day to face the same struggles, the same disappointments, the same pain. It is the fear that nothing will ever change, that you are trapped in a cycle of suffering that you cannot escape.”

Een nieuw leven

In haar nieuwe boek 'Op een andere planeet kunnen ze me redden' schrijft Lieke Marsman over haar eigen aanstaande dood en over God, ufo’s en kwantummechanica. 'Haar boek is een pleidooi voor ‘irrationeel geloof’, een aanmoediging om verbeelding en intuïtie een grotere rol toe te kennen in een poging het leven en de dood te begrijpen.' Ik heb haar boek nog niet gelezen, maar ga dat zeker wel doen.

In het Magazine van de Volkskrant staat een prachtig interview van Jantine Jongejan met haar.

Marsman schrijft over haar religieuze bekering en openbaringen, de eerste tijdens een vakantie met haar vriendin in de Veluwse bossen. ‘Mensen zeggen vaak dat het op zulke momenten voelt alsof alles verbonden is, alles één, of alles nu. Dat zijn mooie beschrijvingen, maar ik heb toch het idee dat het concepten zijn die we er later opplakken. Als ik echt naar dat pure gevoel moest gaan, zou ik zeggen dat het was alsof de wereld op dat moment mijn wanhoop beantwoordde. Door er te zijn. Nu zeg je: ja, natuurlijk was de wereld er. Maar het was een actiever, intentioneler zijn dan het passieve zijn van ‘het is er nu eenmaal’. De wereld was er op dat moment voor mij. Als een soort vriend.’

'Als ik geen uitgezaaide kanker had, dan zou ik nu toch zeker een nieuw leven beginnen.

in een nieuw land een winkel beginnen

daar ’s ochtends de luiken openen

zien dat het lente is

op een manier

dat je je opeens afvraagt

wat het is dat je binnenlaat'

Tot slot

David Van Reybrouck, schrijver/historicus is de komende twee jaar de ‘Denker der Nederlanden’. Denkers krijgen de opdracht om zich in te zetten voor het verdiepen van het publieke debat en het aantrekkelijk maken van filosofie voor een breed publiek. Van Reybroucks voorgangers bedachten daar als thema een variatie op het woord denken voor.

De eerste Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, besloot in 2011 dat hij ging ‘tegendenken’, waarna zijn opvolger René Gude in 2013 voor ‘meedenken’ koos. In de jaren erna kwamen onder meer ‘tussendenken’, ‘ruim denken’ en ‘nadenken’ voorbij. David van Reybrouck heeft de variant ‘vérdenken’ bedacht.

‘In het Nederlands hebben we de woorden verspringen en vérspringen, maar merkwaardig genoeg enkel verdenken en niet ‘vérdenken’, terwijl we dat laatste juist zo nodig hebben’, zo verklaart Van Reybrouck zijn keuze. ‘Vérdenken is naar het heden kijken vanuit de verre toekomst en vanuit het verre verleden. Waar komen we vandaan en waar willen we heen? Het is ook vérdenken in de ruimte, voorbij geografische grenzen of sociale bubbels.’

Ron van Es