Robin Koster & Ruben Beijl

Tijd voor vertrouwen

Uitgeverij Boom

Tijd voor vertrouwen

In mijn mailconversatie met Oscar David over zijn boek ‘De biografie van vertrouwen’ dat we publiceerden in Optimist Magazine, schreef hij mij: ‘Het is goed om te realiseren dat vertrouwen per definitie haaks staat op onze ego structuur. Het ego is een construct van aannames en zelfbeelden die niet op de realiteit zijn gebaseerd en die voor het overleven van het ego in stand gehouden moeten worden. Bevestiging van die aannames en zelfbeelden is daarvoor noodzakelijk. Het zien dat er iets groters is dat vertrouwd kan worden, of dat nu de Schepper is of de Boeddha in onszelf, vraagt dat we die aannames en zelfbeelden kunnen loslaten.’

Het boek van Oscar David wordt ook genoemd in het boek ‘Tijd voor vertrouwen’ van Robin Koster en Ruben Beijl en dat is niet gek, want daarin halen zij een ander citaat van hem aan: ‘Of het nu gaat over bemiddeling in oorlogsgebieden of het begeleiden van echtelijke ruzies, steeds weer blijkt dat het horen van gevoelens en zien van behoeften de sleutel is.’ 

Vertrouwen

Vertrouwen, daar gaat het ook allemaal om in het boek van Robin Koster en Ruben Beijl. Vertrouwen tussen overheid en burgers. Vertrouwen om via burgerberaden en participaties te werken aan het samen oplossen of bouwen aan een duurzame omgeving. Een omgeving die vooral door burgers zelf wordt beheerd. In hun boek geven ze daar talloze voorbeelden van en in een boeiend hoofdstuk ook hoe het kan werken met hun ‘participatiepiramide van wederkerigheid’. Die piramide is hun antwoord op de veel gestelde vraag over de al dan niet stroeve samenwerking tussen overheden en burgers: ‘Maar hoe dan?’

Van de vraag stellen vanuit de overheid - top down - tot onderaan bij de ontmoeting met burgers het kwetsbaar opstellen en via de andere kant van de piramide het openstaan van die burgers om mee te doen weer naar boven, waar burgers dan advies geven aan die overheid. Dat is de ideale situatie. 

Afgehaakt

Josse de Voogd & René Cuperus schreven in 2021 hun Atlas van Afgehaakt Nederland. ‘In de Atlas van afgehaakt Nederland verkennen René Cuperus en Josse de Voogd hoe maatschappelijke verschillen tussen mensen neerslaan op de ‘electorale kaart’ van Nederland. Feitelijke of gevoelde maatschappelijke deprivatie kan ertoe leiden dat mensen ‘afhaken’ van het traditionele bestel. Ze hebben minder vertrouwen in de politiek, stemmen niet (meer) of kiezen voor, wat de auteurs noemen, ‘buitenstaanderspartijen’ aan de flanken. Cuperus en De Voogd gaan in op de vraag wie er afhaken, waar en waarom. Zij zien een fundamenteel meningsverschil over de toekomstkoers van de samenleving.’

Er is dus, en dat weten we ook via het onlangs gepubliceerde boek van Erik Pool ‘Erewoord’, een groot gemis aan samenhang tussen ambtenaren (overheid) en de burgers. ‘Het is alsof ambtenaren weliswaar elke dag hun werk blijven doen, en overigens ook meestal met veel plezier en grote toewijding, maar tegelijk in toenemende mate aanlopen tegen de grenzen van hun kunnen. Of tegen de grens van de moed om vooruit te stappen. Ze worden mentaal en moreel uitgedaagd en raken soms ook uitgeput - zowel door publieke bejegening en publicitaire druk, als door frustrerende momenten in de interactie met politiek en bestuur.’

Iets dergelijks constateert ook Emily Homburg met haar net verschenen boek ‘Ambtenarenkompas’. Zij spreekt de ambtenaar zelf aan, als ze schrijft: ‘Vanaf dag 1 dat jij rondloopt in het gemeentehuis, ontwikkel jij jezelf onder hoogspanning in jouw ambt in actie op de werkvloer. Met vallen, opstaan en verwondering ontstaat er als je geluk hebt stap voor stap een bruikbare routekaart door overheidsland. Leer jij jezelf te bewegen binnen een ambtelijk apparaat dat gekenmerkt wordt in haar acteren door vaste procedures, roestige regels, ruige reflexen, tegengestelde belangen en (onuitgesproken) verwachtingen.’ 

Ik sprak openhartig met Emily Homburg over haar boek in de podcastserie ‘Dat spreekt boekdelen’ voor de Betekenis Boeken Club. 

Brug

Hoe die brug te overwinnen? Het onlangs opgeleverde rapport van het Nationaal Klimaatberaad laat zien hoe dat kan. ‘Van januari tot september kwam het Nationaal Burgerberaad Klimaat zeven keer samen. 175 Nederlanders uit alle hoeken van het land, van 17 tot 87 jaar. Met verschillende achtergronden en uiteenlopende meningen over klimaatbeleid. Een afspiegeling van Nederland.  Samen kregen zij één opdracht: werk aan oplossingen voor een van de grootste vraagstukken van onze tijd: klimaatverandering. De vraag: hoe kunnen we als Nederland eten, spullen gebruiken en reizen op een manier die beter is voor het klimaat?’ Hoe hou je dan al die kikkers in de kruiwagen? In een artikel in NRC werden die 175 Nederlanders gevolgd, en de conclusie was duidelijk: wees eerlijk, voel de pijn, wordt kwetsbaar en vooral creëer veiligheid om dat gesprek aan te gaan. 

In hun ‘Vijf lagen’ schetsen Robin Koster en Ruben Beijl iets soortgelijks: 

Eerst de veiligheid om het verschil te onderzoeken. ‘Niet pas bij de start van het beraad of participatietraject, maar al vanaf de uitnodiging en het eerste contact.’

Erken de verschillen. ‘Meningsverschillen zijn niet destructief, maar een rijke bron van verdieping’. 

Betrek alle deelnemers. ‘Betrokkenheid groeit door dialoog, interactie en gedeelde betekenisgeving.’

Laat deelnemers ook zelf de verantwoordelijkheid nemen voor de groep, het proces. ‘De overheid doet door ruimte te geven, terughoudend te zijn en niet de eigen agenda op te dringen.’

De uitkomst is van iedereen. ‘Niet omdat iedereen exact hetzelfde wil, maar omdat het proces eerlijk, open en respectvol verloopt. Dat maakt het resultaat geloofwaardig.’

Emotie = gevoel

Eerder in hun boek schrijven de beide auteurs over de ontmoeting tussen overheid en burgers dat het gesprek vaak zal gaan over de verschillen. ‘Verschil in opvattingen, in waarden, in ervaringen.’ In die gesprekken over die verschillen zal veel emoties boven komen. Misschien wel opgekropte woede of verhalen die in het hoofd zijn gaan rond malen. Belangrijk is om te zien dat er dan zonder conflict geen voortgang mogelijk is en dat emotie een gevolg is van een gevoel, bijvoorbeeld van onveiligheid. Zoek dus vooral achter de emotie en schrik niet meteen van die emoties. 

Het boek ‘Tijd voor vertrouwen’ is daarbij een eerlijk, waardevol en praktisch handboek geworden om de gesprekken tussen burgers, en zijn we dat niet allemaal?, vorm te geven. Mooi hoe de auteurs dan in deel 3 ook ‘de doorwerking van opbrengsten' van verschillende trajecten waar ze zelf bij betrokken waren beschrijven.  

‘Wij voelen de urgentie. Er is wijsheid nodig en uithoudingsvermogen om te handelen naar principes die werken. De bouwstenen liggen klaar. Laten we zorgen dat de democratie van morgen beter is dan die van vandaag.’

Ron van Es

Koop het boek hier