MERKSTENEN: BEWEGWIJZERING VOOR LEIDERSCHAP
‘Vrijheid van angst’ zou een samenvatting van de hele filosofie van de mensenrechten kunnen zijn.’
Dit citaat kwam ik tegen na de uitreiking van de masterbul van mijn middelste dochter in
Barcelona. Docenten hielden in de indrukwekkende Paraninfo de la Universidad de Barcelona
prachtige speeches voor de bijna afgestudeerde studenten aan het instituut ‘Estudis
Internacionals’ van de universiteit. Op hen ligt ‘the public responsability’ om als toekomstige
leiders de wereld wat mooier te maken, aldus de docenten. De begeesterde Amerikaanse
hoogleraar mensenrechten Jeffrey Davis hield een persoonlijk en vlammend pleidooi om niet bang
te zijn.Angst is een vijand, en uiteindelijk gaat het ook in het werkende leven om ‘love’ or ‘fear’.
Ontroerd luisterde ik en keek ik naar de ernstige gezichten van de jongvolwassenen die zich zeer
bewust leken van de verantwoordelijkheid die hen op de schouders werd gelegd.Wat een
waarheid en een wijsheid kregen zij in mijn ogen aangereikt.
Ik weet niet hoe – soms lijkt mijn smartphone een microfoon open te hebben staan -, maar terug in
Nederland verscheen het citaat via een onnavolgbaar algoritme op mijn display. Hoe treffend en
toevallig (?). De tekst werd toegedicht aan Dag Hammerskjöld, en zou te vinden zijn in zijn
dagboekaantekeningen die postuum zijn uitgegeven onder de titel Merkstenen.
Hammerskjöld (1905-1961) was secretaris-generaal van de Verenigde Naties in de periode 1953-
1961. Hij reisde voor zijn vredeswerk de aardbol rond en pleitte voor een wereld gebaseerd op
gelijkwaardigheid, wederkerigheid en moreel leiderschap. Hij verongelukte in 1961 met zijn VN-
vliegtuig, toen hij tijdens de Congo-crisis naar (toen nog) Rhodesië vloog. Tot op de dag van vandaag is de oorzaak van het tragische ongeluk nooit opgehelderd. Na zijn dood werden in zijn
appartement in New York dagboekaantekeningen van hem gevonden, gepubliceerd in
Merkstenen. Merkstenen bevat teksten die Hammerskjöld zelf een soort ‘witboek’ over zijn
dialoog met hemzelf – en God noemde. De teksten getuigen van een jarenlange innerlijke
zoektocht van een man die in het brandpunt van de wereld stond.
Het is jammer, maar, voorzover ik heb kunnen nagaan, komt het citaat helemaal niet voor in
Merkstenen. De tekst wordt wel toegeschreven aan Hammerskjöld en dateert, naar verluidt, van
een toespraak uit 1956 ter gelegenheid van een mensenrechtenviering in de Verenigde Staten.
Toch had het gekund en zou het wonderwel gepast hebben. Merkstenen staat bol van zulke
pareltjes. ‘Alleen de hand die doorstreept, kan waarheid schrijven.’ ‘Je staat zonder steun als je in iets
voor jezelf gekozen wordt.’
Ik trakteer mijzelf regelmatig, zij het niet Dag-elijks op een paar porties van Dag. De
aantekeningen zijn geserreerd en vragen stuk voor stuk om zorgvuldige doordenking, net zo
zorgvuldig als ze destijds vermoedelijk zijn opgeschreven. Merkstenen leest niet soepel als een
chronologische samenvatting van belevenissen en gebeurtenissen, maar vraagt om concentratie
en vertraging.
Van Merkstenen als inspiratiebron voor dienend leiderschap hoorde ik pas sinds kort, via het
mooie artikel De langste reis is de reis naar binnen van Ron van Es. Het artikel is gebaseerd op een
interview met filosoof en leiderschapstrainer Welmoed Vlieger dat in nr. 226 verscheen in Optimist
Magazine. ‘Mensen krijgen via Hammerskjöld andere woorden aangereikt voor wat ze voelen. Dat
is ook de kracht van zo’n bron. Het is niet de taal van zelfhulp of persoonlijke ontwikkeling. Het is
de taal van iemand die midden in de wereld stond en toch altijd zocht naar zijn eigen grond.’
Wat prachtig en uitnodigend. Zo had ik het nog niet bekeken. Merkstenen in het schap naast
boeken met weinig aansprekende managementtaal. Zelf bediende ik me nog al eens van de
Groningse versie van Micha 6:8: Mensken nog aan tou! Der is joe ja dudelk zegd wat of goud is, wat
de Heer van joe wil: recht doun, traauw blieven, bie God te roade goan en aans niks! Vanwege de
scheiding van kerk en staat liet ik de referentie aan de Heer in de zakelijke context meestal weg.
Helderder en bondiger kon ik het voor mijzelf niet verwoorden, meende ik ...
Nu denk ik, ook omdat het Gronings in zichzelf al beperkt toegankelijk is: ik gun iedereen,
manager of niet, een exemplaar van Merkstenen. Opdat je andere woorden vindt voor dat wat je
ten diepste beroert. Opdat je met deze woorden andere en meer mensen kunt bereiken, zonder je
eigen leiderschapsstijl te verloochenen. Sterker nog, je eigen leiderschap als mens te versterken.
De strekking en Groningse vertaling van Micha 6:8 vond ik terug in onder meer deze aantekening
van Hammerskjöld.
‘Eenvoud is het ervaren van de werkelijkheid – niet in haar relatie tot onszelf maar in geheel haar
heilige onafhankelijkheid. Eenvoud is zien, oordelen en handelen vanuit het punt waar we in onszelf
rusten. Hoeveel valt er dan niet weg! En hoe valt al het andere niet op zijn plaats.’
Wow. Heb ik teveel gezegd? Ik denk het niet.
De langste reis is de reis naar binnen is als tekst letterlijk te lezen op een stel merkstenen.
Vägmarken in het Zweeds. Sinds het artikel van Ron van Es weet ik dat in Zweeds Lapland een
wandelpad ligt dat vernoemd is naar de fameuze secretaris-generaal: de Dag Hammerskjöldleden.
Het is vanaf 2004 in gebruik. Hammerskjöld maakte in zijn schaarse vrije tijd menige bergtocht in
het noorden van Zweden. Het wandelpad is 110 kilometer lang, en bestaat uit 7 etappes. Alle
etappes worden gemarkeerd met een tekst uit Merkstenen, aangebracht op wat merkstenen zijn:
een stapel stenen die in onherbergzaam gebied de weg aan voorbijgangers wijzen. Op een van
deze stapels staat dus deze tekst.
Ik verheug me op het belopen van de Dag Hammerskjöldleden. Op dit pad ben ik graag volgzaam.
Hammerskjöld is in alle betekenissen van het woord een voorloper. Een bezielende gids voor wie
zijn eigen pad wil blijven verwoorden en bewandelen.
Charlotte Grezel, juli 2026
Koop Merkstenen bij het boekenverkoop platform Amy & Eva en doneer van de vaste boekenprijs 2,48 aan het goede doel dat wij kozen, namelijk de stichting VoorleesExpress.