Godfried IJsseling

Een milde tegenkracht, over de kunst van het vertragen in chaotische tijden

Uitgeverij Scriptum

Een milde tegenkracht

In zijn boek ‘Een milde tegenkracht’ vraagt Godfried IJsseling om de stilte in ons leven toe te laten. Dat is niet alleen de afwezigheid van geluid, schrijft hij: ‘Zij die gewend zijn de stilte wat vaker en langduriger op te zoeken weten dat stilte een weldadige, helende werking kan hebben. Ze laat zien wat er is, en ze geeft toegang tot een wijsheid die zich ergens in de diepte van jezelf bevindt, en die met woorden, gedachten en activiteiten niet bereikt wordt.’

Op de rem

Ik moet denken aan het adviesrapport van 2025 van de Raad voor de Volksgezondheid & Samenleving ‘Op de rem!’ Dat begint al met deze zin: ‘We leven in een ‘hypernerveuze samenleving’ waarin prestatiedruk, versnelling en individualisme zijn doorgeschoten en het welzijn van jong en oud bedreigen.’ Het is voor de RVS duidelijk; de samenleving kent weinig van de stilte die Godfried IJsseling ons voorhoudt.

En dat rapport gaat verder: 'Zelfhulpboeken, mindfulness, massagestoelen, prikkelarme ruimtes. Het zijn allemaal goedbedoelde en voor individuen waardevolle antwoorden op mentale druk, maar het zijn eigenlijk vormen van symptoombestrijding. Het werkelijke probleem,  de maatschappij die ‘hypernerveus’ is ingericht en mensen structureel onder te hoge druk zet, moet bij de bron worden aangepakt.’

Een oproep van de RVS aan de overheid, ja, je moet het ergens neerleggen, om hier iets aan te doen is natuurlijk hopeloos. Het is ten slotte juist de overheid geweest die ruim baan heeft gegeven aan die ‘hypernerveuze’ samenleving die aan elkaar hangt van bedrijvigheid. Dat ervoer ik zelf weer toen ik op de A15 van Rotterdam naar Arnhem reed. Midden op de dag. Het verkeer is nerveus, haastig. Op de achterkant van de vele bestelauto’s lees je dat er om mensen gevraagd wordt. Er is werk, er zijn te weinig mensen. De vele vrachtauto’s brengen ladingen naar de vele enorme grijze pakhuizen langs de snelweg. Het is druk, het is veel. De bron is natuurlijk het jarenlange beleid van een over-kapitalistische structuur. Nederland, ondernemersland. Nederland, het land van economische groei, tot ver voorbij de wolken in de lucht. We hebben meer mensen nodig, we hebben meer handel nodig, meer landbouw, meer pakhuizen, meer wegen, meer… Niet gek dus dat we hypernerveus zijn geworden. Vandaag besteld, vandaag geleverd. 

De overheid dan, kan die niet op de rem trappen? De vraag is er om niet beantwoord te worden. De overheid is zoekend en spoorloos verdwenen in een scenario waar niet over nagedacht is. Twintig miljoen mensen zullen straks hardhollend, hard rijdend, hard consumerend, hardwerkend, moeten buffelen om de Nederlandse staat overeind te houden. Ben ik pessimistisch? Reken maar. 

Stilte

Gelukkig lees ik dan in het voorwoord van Godfried IJsseling: ‘Ik hoop je met dit boek te inspireren dit stille avontuur aan te gaan.’ En inspireren doet ie. Met hoofdstukken als ‘Balans in de dans van uitersten’, ‘De verbroken eenheid’, ‘De helende stilte’ en ‘Het wonder van het mysterie’. Godfried IJsseling is psycholoog en trainer bij de Baak, en werkt al 25 jaar met mensen uit het bedrijfsleven die de ratrace van het werken en leven heel goed kennen.  Juist die groep mensen naar de stilte  brengen, vereist geduld en kunde. ‘Een doorbreking van onze patronen lijkt alleen mogelijk als we ons bewust worden van wat er in onze binnenwereld plaatsvindt.’ 

Om daar achter te komen is … stilte nodig. ‘Zolang we beschadigd zijn en vandaaruit onbewust handelen, brengen we zonder dat we dat willen beschadiging aan in de wereld. Als we onszelf gaan helen, dan kunnen we ook de wereld helen.’ Geparafraseerd zou je kunnen zeggen: door eerst op onze eigen rem te trappen, kunnen we ervoor zorgen dat de samenleving dat ook gaat doen. 

Een hele uitdaging. En Godfried IJsseling haalt daarvoor Jiddu Krishnamurti aan: ‘Wij zijn de wereld. De wereld is jij en ik, de wereld is niet gescheiden van jou en mij.’ Zelf las ik voor de Betekenis Boeken Club het uitstekende boek van Jiddu Krishnamurti - een aanrader - ‘Wat doe jij met je leven?’

‘Het idee van de mens in vrijheid vraagt veel van ons. Want, volgens de filosoof Jean-Paul Sartre, de vrijheid lijkt ons ook steeds te veroordelen tot het maken van een keuze. Dat betekent dat we het vertrouwen moeten vinden om in die keuze de meest menselijke kant te kiezen. De kant van het besef dat we één zijn. En dat elke keuze die we maken in evenwicht zal moeten zijn met het belang van allen.’

Denken

In het hoofdstuk ‘Aandacht voor het denken’ haalt Godfried IJsseling zijn oom Sam IJsseling aan die het boek schreef ‘Heidegger: denken en danken, geven en zijn’. Sam IJsseling was hoogleraar aan de universiteit in Leuven, ‘en speelde een belangrijke rol in het introduceren van Heideggers gedachtegoed in het Nederlandse taalgebied’. De filosofie van Martin Heidegger is niet makkelijk, maar één aspect doet wel bellen rinkelen bij velen van ons en dat is zijn idee van de twee soorten van denken. Je hebt het ‘rechnende of rekende denken’ en het ‘besinliche of andenkende denken’. Het ene denken is het denken langs rationalisering, calculerend, becijferend. Het andere denken is het bezinnende denken. Eén keer raden waar we in deze samenleving de voorkeur aan gegeven hebben? 

Een citaat uit het boek van Sam IJsseling: ‘Overal houdt men ‘rekening’ mee. Alles kan of moet worden georganiseerd en geregeld: productie en consumptie, verkeer en gedrag, wonen en werken, en zelfs de geboorte. (...) Alles wordt teruggebracht tot bruikbaarheid en beschikbaarheid, zelfs het menselijke materiaal.’ En dan te denken dat dit uit een boek komt dat in 1964 werd gepubliceerd!

Het toeval wil overigens dat ik Sam IJsseling onlangs ook tegenkwam in het nieuwe boek van Dirk De Wachter ‘Wachten, een levenshouding’. In het eerste hoofdstuk haalt hij hem aan: ‘Ik mis deze man. Hij was mijn mentor, hij bracht mij een denken bij dat ik voordien niet kon hanteren. Niet toevallig komt hij ten slotte aanzetten met een boekje van Martin Heidegger, gesigneerd door de meester zelf, bij een van de vele ontmoetingen. We lezen ‘dat Wesen dieses Wartens jedoch ist die Gelassenheit zur Gegnet’ en we lezen andere meanderende en struikelende gedachten over wachten zoals ‘Fragen können heisst: warten können, sogar ein Leben lang’. 

Wachten

Het hele boek van Dirk De Wachter gaat over die kunst om te wachten. Niet lijdzaam, maar bedachtzaam. Bezinnend dus. De stilte gebruiken. Bewust vertragen. Godfried IJsseling krijgt in zijn werk met de jagende mens dan vaak de vraag: ‘Wat levert het op? Wat kan ik ermee? Hoe maakt het mijn werk makkelijker? Eerlijk is eerlijk: bezinning maakt het leven niet altijd makkelijker, want je gaat meer zien, ook pijnlijke dingen bijvoorbeeld.’

En dat is de kern eigenlijk van de angst om te vertragen. Jezelf tegenkomen. De pijn gaan voelen van het gemis. Het opborrelende verlangen naar anders. ‘Wat levert het op?’ Nou schrijft Godfried IJsseling, ‘Het is niet bedoeld voor snelle probleemoplossing. Het kan wél leiden tot verbinding, zingeving, wijsheid, en liefde bijvoorbeeld.’

De kunst van het vertragen in chaotische tijden is ook de kunst om vol te houden. Te kiezen voor een andere, langere weg in het leven. Daarbij helpt het om ruimte te maken voor het mysterie. In het laatste hoofdstuk schrijft Godfried IJsseling daarover, het wonder van het mysterie, die spirituele kant van het leven.  Voor een ieder anders, want het hoeft niet altijd een religieuze weg te zijn, maar het mysterie, het stilstaan bij het wonderlijke in ons leven, geeft wel ruimte aan het gehele, het grote dat ons omvat, het onbenoemde misschien. ‘In die ruimte en die stilte maak ik plaats voor een ‘aanwezigheid’ die groter is dan ik ben, en die mogelijk iets te vertellen heeft. Ik maak ruimte voor een ongrijpbaar mysterie dat betekenis geeft en een diepere wijsheid in zich draagt. Het lijkt me belangrijk dat we ruimte maken daarvoor, niet alleen voor onszelf maar voor de wereld als geheel.’

Ron van Es

Koop het boek hier