Joost Röselaers & Esther van Fenema
Groter dan ik - een predikant en een psychiater op zoek
Groter dan ik
Na hun boek De leegte voorbij komen Joost Röselaers en Esther van Fenema nu met hun nieuwe boek Groter dan ik. Ook dit boek is een zoektocht naar hoe we als mens ons kunnen verhouden met een omgeving, samenleving, familie en daarin onze eigen plaats op een gezonde manier kunnen innemen.
De achtergronden van de schrijvers en het feit dat ze elkaar vinden - predikant en psychiater - is eigenlijk niet zo verwonderlijk. Allebei komen ze in de gesprekken met kerkgangers en patiënten op diezelfde vragen uit: wie ben ik ten diepste en hoe kom ik weer in balans met wie ik dan ben in relatie met de wereld om mij heen.
De manier hoe dit boek is geschreven is alsof er in een niet genoemde aanwezige interviewer is die beide schrijvers over diverse thema's aan het woord laat. In gesprek en soms met eigen opmerkingen. Het lijkt een gekunsteld idee en waarschijnlijk ontstaan doordat de gesprekken met beide auteurs is opgenomen en moest worden verwerkt, maar het werkt eigenlijk best goed.
Ik kreeg in ieder geval mooie inzichten van beiden, ook in hun achtergronden en visies op thema’s die voorbij komen in het boek en soms was het alsof je als lezer dan bij de gesprekken zelf bent. Waar het minder werkt is dat bepaalde gedeelten, soms zelfs woordelijk, worden herhaald. Daar zie je dat het verwerken van de gesprekken niet voldoende geredigeerd is. En tegelijkertijd is die herhaling dan weer effectief omdat herhaling, nu ja, herhaling maakt dat woorden blijven hangen.
Vrij zijn is een paradox
In hoofdstukken als Van intimiteit naar universaliteit, De natuur overstijgt altijd en De dood, een betekenisvolle grens bespreken Joost Röselaers en Esther van Fenema de hedendaagse gevoelens en wanhoop bij mensen op hun plek te vinden. ‘Dat is de paradox waar we nu mee worstelen. We willen vrij zijn, maar we willen ook ergens bij horen. We willen onszelf zijn, maar we willen ook gezien worden. We willen losstaan van onze familie, maar we willen ook weten waar we vandaan komen.’
Zie de moderne mens die los gevochten van oude structuren nu zonder doel en bestemming zoekt naar de zin van zijn bestaan. De grote vraag vandaag is dan: bij wie hoor ik? Is er iets dat groter is dan ik? En kan ik mijzelf daaraan toevertrouwen?
‘We staan nu voor de vraag of we nieuwe structuren kunnen bouwen die het beste van beide werelden kunnen combineren. (Joost en Esther hebben het hier over het hyper individuele versus de groep) Die dus ruimte bieden aan het individu zonder het te isoleren en waardoor we groepen kunnen vormen zonder onszelf te verliezen in een stammenoorlog.’
Groter dan ik
Is er iets groter dan ik? Een vraag die bijvoorbeeld ook schrijvers als Achille Mbembe met zijn De aarde als gemeenschap en Ap Dijksterhuis met zijn Naar een nieuw samen, een pleidooi voor meer verbinding wordt beschreven en beantwoord. De laatste doet een oproep om meer ‘verbinding te creëren en het sociale weefsel in de samenleving te versterken’. Ook Joost Röselaers en Esther van Fenema doen dat: ‘Op het moment dat we ons verbinden met elkaar, samen zijn, samen iets doen, samen ergens voor staan, dan worden de meest primitieve beloningscentra in ons brein geactiveerd. Het geeft ons letterlijk een high’, vertellen ze.
Dat klinkt klinisch, en waar, maar in het boek duiken ze ook dieper in op dat ‘samen-zijn’. Door ook onderwerpen als onze dood en onze vraag naar het grotere, de vraag naar een God, mee te nemen in hun gesprekken. Het beeld van een God is, zo zien zij, wel afhankelijk van een eerder frame in het leven van mensen. ‘Mensen lopen vast als hun geloof alleen liefde kent en geen vocabulaire biedt voor het tragische, het rauwe, het kwaad.’
Beiden komen te spreken over het beeld van God als in de natuur, in alles om ons en in ons, zoals Spinoza dat beschreef, en zoals ook Margot Brouwer dat zo mooi beschreef in haar boek Sterrenstof zijn wij. ‘De oneindige ruimte en tijd zijn vervat in jouw hier en nu. We zijn van Spinoza’s God als het oneindige multiversum aangekomen bij God als jouw diepste zelf.’
Aangesproken
En toch, en dat begrijp ik denk ik wel, ‘blijft er iets knagen, zegt Joost. Want hoe mooi Spinoza’s eenheid ook is, het is een god zonder gestalte, zonder richting. Een god die niet wordt aangesproken maar slechts wordt beseft.’ Hoe werkt het besef dat je als mens één bent met alles en allen als je een diepe eenzaamheid ervaart?
Zo komen we in het boek uit bij de epiloog waarin het ‘kleine goede’ wordt besproken, een gedachte die door Emmanuel Levinas is uitgewerkt en waar de Belgische psychiater Dirk De Wachter, denk bijvoorbeeld aan zijn boek Vertroostingen, heel vaak op terug komt. Dirk De Wachter schrijft dan over twee soorten troost die belangrijk zijn. De eerste soort is de troost die zich buigt over het verdriet. Dat is de troost die we nodig hebben als ons iets overkomt, een verlies, een afscheid. Dan zijn troostmuziek en troostgedichten nodig, schrijft hij. De tweede soort troost is de troost over het leven zelf. De troost die we zo nodig hebben omdat we ons realiseren dat het bestaan zelf soms zo moeilijk is. Zo onbestaanbaar. Als je de krant leest. Als je opslag van vermoeide ogen van iemand ziet.
Het is ook de troost dat we in het aangezicht van de Ander gezien worden. Die Ander is ook die mede-mens waarin we onszelf herkennen. Waarin we ook het goddelijke kunnen zien, dat grotere, waar we onderdeel van zijn.
‘Het ‘grotere dan ik’ zal opnieuw gestalte moeten krijgen in bescheiden vormen: soms collectief, soms individueel. Gedragen door traditie of juist door een persoonlijk verhaal dat voor iemand werkt. Niet langer van bovenaf opgelegd, maar gekozen.’
Ron van Es
Over het kopen van boeken die ik lees
Sinds kort heb ik een samenwerking met het platform Amy & Eva waar je dezelfde boeken kunt kopen die je overal in Nederland aantreft. We hebben hier namelijk het systeem van de vaste boekenprijs. Dit platform echter geeft je de gelegenheid om tot 12% van die vaste prijs te doneren aan een goed doel. Met Amy & Eva heb ik afgesproken dat het goede doel van de Betekenis Boeken Club de stichting Voorlees Express is.
Lees ook deze boeken
