Lig je wel op koers?

Op elke mobiele telefoon staat een heel handige applicatie, namelijk een kompas. Het rode punt duidt het noorden aan. De app is handig als je de weg zoekt in een stad of een bos. Het schijnt dat het eerste gebruik van een kompas ontstond in China, als de sīnán, een naar het zuiden wijzende lepel die een soort voorspelling deed. Nogal onzeker lijkt me. Later werd een kompas een stuk gemagnetiseerd ijzer of ijzererts dat op een plankje drijvend in water lag. Een belangrijk deel van onze menselijke geschiedenis heeft ten dienste gestaan van het vinden van de juiste route. In haar boek ‘Lengtegraad’ van Dava Sobel beschrijft zij de zoektocht naar dat andere probleem, namelijk het varen van schepen op de lengtegraad. Ook dat probleem werd uiteindelijk opgelost, maar niet voordat er veel schepen verloren gingen doordat ze tegen vreemde kusten kapot sloegen.

Nieuwe werkelijkheid

Koers zetten, de juiste koers maken, het noorden vinden, de breedte- en lengtegraden berekenen. Tegenwoordig gebruiken we natuurlijk satellieten in de ruimte om ons de weg te wijzen. En Google Maps. Of Waze. We worden gewaarschuwd voor slecht weer onderweg, of een pechgeval op de rijbaan. Let op, kijk uit, en dit is de snelste route. Allemaal goed om spullen en onszelf van de ene naar de andere plaats te brengen, liefst zo veilig mogelijk. Maar de belangrijkste vraag wordt door deze richtingwijzers niet opgelost: waar zijn we dan eigenlijk op weg naartoe? 

De computerwetenschapper en filosoof Bernardo Kastrup wijst ons in zijn boek ‘Waarom mythen geen onzin zijn’ op het idee dat we weliswaar vertrouwen hebben op de meetapparatuur in onze cockpit, maar dat de werkelijkheid daarbuiten, buiten dat vliegtuig ligt, en niet gemeten kan worden. Wat is die werkelijkheid dan? De kwantumfysica stelt ons inderdaad voor raadsels door aan te tonen dat bijvoorbeeld de kleinste deeltjes die we kunnen waarnemen, twee verschillende kanten tegelijk op kunnen en ook op grote afstanden met elkaar verbonden zijn. Niets lijkt binnen de kwantumfysica meer op het oude en vertrouwde beeld van het leven zoals we dachten dat het was; ons kompas vraagt om een 2.0 versie. Wie of wat zijn we, en waarom zijn we (hier)?

Verticaal zien

In het boek ‘In lichtjaren heeft niemand haast’ waarin Marjolein van Heemstra zoekt naar de ruimte boven haar, de kosmos, beschrijft ze haar ontmoeting met theoloog Wil van Bercken die haar vertelt over zijn diepe besef ‘een aardbewoner te zijn op een statistisch gezien onbeduidende planeet in een onpeilbaar universum’. Het duizelt, het is onvoorstelbaar, en het is zo dat wij hier reflecteren over ons leven, boodschappen doen, ruzie maken, en ons afvragen wat ons leven überhaupt voor betekenis heeft. Op een aardbol die met enorme snelheid om de zon draait, en die zelf weer met 700.000 km per uur door de Melkweg snelt. ‘Hoe het menselijk leven lichtjaren hiervandaan is begonnen, als grondstof van de sterren, is een bizar, uniek, en haast onmogelijk toeval.’

We leven te horizontaal om te beseffen dat we op een zeer kwetsbare plek in een onmetelijke ruimte wonen. We turen om ons heen en kunnen het geheel niet overzien. Problemen zijn groot, maar onze oplossingen passen op een vierkante meter. We zullen dus verticaal moeten gaan kijken en denken. Zo boven, zo beneden.

Begrijpen gaat niet over begrip

Het is het geloof geworden in een veelomvattende natuur waar ik steeds beter mijn plaats leer in te nemen. Te begrijpen dat het niet over mij gaat, of mijn zoektocht naar geluk en heil, maar dat mijn leven in het verlengde ligt van mijn verleden, heden en toekomst. Toekomst niet in de chronologische zin, maar in de ontwikkeling van de mens. Begrijpen gaat dan veel meer over grip krijgen op het bestaan.

Hoe leren we dan naar boven te kijken om te begrijpen dat we diepte kunnen toepassen in ons bestaan? Misschien door een andere, heel oude uitspraak, toe te passen: zo binnen, zo buiten. Dat klinkt simpel maar is het niet. Het betekent dat we stil gaan staan, ons naar binnen keren, en die binnenwereld, die ook onmetelijk groot is, ontdekken. Leren inzien dat er binnen ons een wakkere geest bestaat die wijzelf zijn en dat dit onze verbinding is naar een collectief bewustzijn. 

We kennen de getallen, we begrijpen de afstanden, we ontdekken de gegevens, maar om verder te kunnen zien dan de meters op het dashboard, zoals Bernardo Kastrup al schreef, moeten we buiten de cockpit kijken. 

‘Ik kom uit een plek waar geen plek is / Mijn adres heeft geen adres / Een plek waar lichamen niet toebehoren / Ik kom uit de oorsprong / Waarlijk / Uit de bron der bronnen.’ - Rumi

Ron van Es